Hasan Basri Çantay'ın üç ciltlik Kur'ân-ı Hakîm ve Meâl-i Kerîm adlı eseri, Cumhuriyet döneminde kaleme alınmış mealler içerisinde özgünlüğü, ilmi güvenirliği ve kendisinden sonraki çalışmalara olan derin etkisiyle son derece seçkin bir yere sahiptir. Çantay'ın tefsir ve meal çalışmalarındaki bu ayırt edici konumu şu temel özelliklere dayanmaktadır:

Parantezli (Açıklamalı) Meal Döneminin Öncüsü Olması

Çantay'ın eseri, Cumhuriyet dönemi Türkçe Kur'an tercümeleri arasında parantezli meallerin ilk örneği olarak kabul edilir ve bu alanda yeni bir çığır açmıştır. Kur'an metninde doğrudan bulunmayan ancak mananın doğru anlaşılması ve cümlenin akıcılığı için zorunlu olan kelime ve cümlecikleri parantez içinde göstermiş, daha detaylı tefsirî izahları ise sayfa altlarındaki zengin dipnotlarda vermiştir. Çantay'ın adını "İzahlı Meal" koyduğu bu yöntem, kendisinden sonra yazılan eserlere modellik etmiş ve meallerin "meal-tefsir" formatına evrilmesine zemin hazırlamıştır.

Sonraki Meallere Kaynaklık Eden Temel Bir Başvuru Eseri Olması

Çantay'ın meali, 1953 öncesi ile sonrası yazılan mealler arasında belirgin bir çizgi oluşturmuş, adeta bu sahaya yeni bir anlayış kazandırmıştır. Anlam takdirlerindeki isabetliliği ve ilmi ciddiyetiyle eser, Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır'ın tefsiri ile birlikte kendisinden sonra yazılan Türkçe meallerin kahir ekseriyetine doğrudan veya dolaylı olarak kaynaklık etmiştir. Öyle ki, 1960-1995 yılları arasında yayımlanan meallerin büyük bir kısmının Elmalılı ve Çantay'ın çevirilerinin gölgesi altında yazıldığı ve birçoğunun onların iyi-kötü birer kopyası ya da uyarlaması durumunda olduğu ifade edilmektedir.

Klasik Tefsir Geleneği ile Kur'an Çevirisini Harmanlaması

Cumhuriyet'in ilk yıllarında hazırlanan bazı meallerin salt lafzî ve yavan çevirilerine karşın Çantay, eserini Zemahşerî, Fahreddîn er-Râzî, Kadı Beydâvî, Nesefî, Hâzin ve Celâleyn gibi klasik tefsir literatürünün zengin birikimine dayandırmıştır. Osmanlı ilim geleneğinden tevarüs ettiği birikimle, Mâtürîdîlik, Eş'arîlik ve tasavvufi ekolleri Ehl-i Sünnet çizgisi içerisinde harmanlayarak eserine yansıtmıştır. Kelamcı olmamasına rağmen itikadi meselelerde çok hassas davranmış, aynı zamanda tasavvufa duyduğu hürmet neticesinde sûfîlerin Kur'an yorumlarına ve işarî tefsir malzemesine dipnotlarında geniş yer vererek eserine derinlik katmıştır. Fıkhî detaylardan ve ahkâm konularından ziyade ahlak, terbiye, siyer ve peygamberler tarihi gibi konuları ön plana çıkarmıştır.

Harfi Tercüme Sadakati ve Akıcı Türkçe Kullanımı

Çantay, Kur'an'ın edebi üstünlüğünün hakkını verebilmek için metne mutlak sadakati (harfî tercümeyi) esas almış, sırf metni süslemek amacıyla orijinalde olmayan hiçbir kelimeyi meale "yamamaktan" titizlikle kaçınmıştır. Dilbilgisi kurallarına (zaman kiplerine vb.) son derece sadık kalmasının yanı sıra, uzun yıllar edebiyat öğretmenliği yapmasının da verdiği yetkinlikle döneminin yaşayan, sade ve akıcı Türkçesini harikulade bir biçimde kullanmıştır.

Sapkın Görüşlere ve Tahrifata Karşı Bir Savunma Hattı İnşası

Cumhuriyet'in ilk yıllarında ehliyetsiz şahıslarca hazırlanan ya da müsteşrik ve Kâdiyânî (Ahmediyye) gibi akımların batıl/menfi inançlarını barındıran Kur'an tercümelerinin yayımlanması (örneğin Ömer Rıza Doğrul'un Tanrı Buyruğu isimli eserine yöneltilen eleştiriler), dindar çevrelerde ciddi endişe uyandırmıştır. Çantay, hem bu kasıtlı tahrifat girişimlerine dur demek hem de Kitab-ı Mukaddes şirketlerinin Anadolu'ya kadar uzanan misyonerlik faaliyetlerinin önüne geçmek için, halkın zevkle ve güvenle okuyabileceği Ehl-i Sünnet inancına uygun sahici bir "İzahlı Meal" ihtiyacını karşılamak üzere bu eseri vücuda getirmiştir. İlmî ehliyeti sayesinde meali, fahiş hatalardan masun, son derece muteber bir çalışma olarak literatüre geçmiştir.