Şûrâ Sûresi, 1. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

حٰمٓ

[Türkçe Transkript]

Hâ-Mîm

[Mâtürîdî]

1. "Hâ-mîm."

2. "Ayn-sîn-kâf."

---

Mukattaa Harfleri

Bazıları, buradaki Hâ-mîm harflerinin, yüce Allah’ın ismi olduğunu söyler. Bu harflerin Kuran’ın isimlerinden biri olduğu da söylenmiştir. Bazıları da buna, vuku bulacak olan olaylar hükme bağlandı mânasını verdi. Mukattaa harfleriyle ilgili daha önce açıklama yapmıştık. Ayn-sîn-kâf harfleri konusunda ise bazıları şöyle dedi: Ayın harfi Allah’ın azabından, sın harfi mesh olayından, kâf harfi de kazif olayından kinâyedir. Bu sözün sahibi şöyle der: Ayın, yerden çıkan ve içinde azap bulunan bir şeydir, çölde bu ümmetten birinin sureti değiştirilir ve insanlar onu taşlar. En doğrusunu Allah bilir. Bazıları bu âyeti, ayın harfini düşürerek Hâ-mîm-sîn-kâf diye okudu. Bu, İbn Abbâs’ın (r.a.) kırâatidir. Sonra şöyle der: Sin, yaratılan her fırka; kâf da yaratılan her cemaat anlamına gelir. Allah yüzünü ak eylesin Hz. Ali’nin (r.a.) de ayın harfinin durumunu bildiği rivayet edilir. Aynı şekilde İbn Mesûd (r.a.) ve Übey b. Kâb’ın (r.a.) da ayın harfini atarak Hâ-mîm-sîn-kâf diye okudukları rivayet edilir. Bazıları da şöyle söyledi: Ayın harfi Allah’ın azabından, sîn harfi var olacak olan nesnelerden, kâf harfi de vuku bulacak olan olaylardan, yani olacağı hükme bağlanan konulardan kinâyedir. En doğrusunu Allah bilir. Câfer b. Muhammed b. Ali’nin şöyle dediği rivayet edilir: Ayın harfi azaptan, sîn harfi olacak olan nesnelerden kinayedir. O, kâf harfi ile ilgili bir yorum yapmadı, sadece şunu söyledi; Hayret! Veya buna benzer bir şey söyledi. En doğrusunu Allah bilir. Bazıları da şöyle söyledi: Ayın harfi Allah’ın ilminden, sîn selâmdan, kâf da kudretten kinâyedir. Bu, muhtemel bir yorumdur. Bu mukattaa harflerinden her birinin, Allah’ın sıfatlarından yahut isimlerinden birinden kinâye olması da mümkündür, çünkü kelimenin tamamı yerine bir harfi ile yetinmek Arapların âdetidir. Buna göre “hâ” harfi, Allah’ın hilminden, hikmetinden ve hükmünden, mîm harfi O’nun mülkünden ve mecdinden (şanından), ayın harfi ilminden, sîn harfi yüceliğinden ve ululuğundan, kâf harfi de kudretinden ve kuvvetinden kinâyedir. Böylece bütün bu harfler, Allah’ın isimlerinden veya sıfatlarından yahut hükümlerinden birinden kinâye olur. Bütün belirttiğim yorumlar mümkündür ve ihtimal dâhilindedir. Onun, şu olduğu ve şunun murat edildiği şeklinde kesin bir yorum yapmak hiç kimse için mümkün değildir. Çünkü bunlar müteşâbihtir ve Cenâb-ı Hakk’ın elçileri dışında hiç kimseyi muttali kılmadığı sırlarındandır.

[Etimolog]

Hâ-Mîm (حٰمٓ)


Râgıb el-İsfahânî, bu ifadeleri geleneksel bir etimolojik kökten ziyade, Arap alfabesinin temel fonetik yapı taşları olarak ele alır. Ona göre bu harfler, dildeki kelimelerin kendilerinden türetildiği temel sesleri temsil eder ve yapısal olarak leksikal bir kök barındırmazlar. İsfahânî, bu harflerin edebi bağlamdaki işlevine odaklanarak, muhatapların günlük dilde kullandıkları harflerin aynısı olmalarına rağmen bu harflerle kurulan metnin benzersizliğini vurgular.

Celaleddin el-Suyuti, söz konusu harflerin kökeni hakkında erken dönem dilbilimcilerinin ve müfessirlerin görüşlerini derler. Suyuti'nin aktarımlarında, "ha" ve "mim" seslerinin, ilahi isimlerin veya sıfatların (örneğin Hamid ve Mecid) fonetik olarak indirgenmiş ve kısaltılmış kökleri olabileceği tartışılır. Bu yaklaşım, eski Arap lehçelerinde uzun kelimelerin baş harflerine veya belirli hecelerine indirgenmesi şeklindeki morfolojik pratiğe dayandırılır.

Diyanet İslam Ansiklopedisi, bu ifadelerin mukattaa harfleri kategorisinde yer aldığını ve klasik Arap dilbiliminde türemiş bir kelime olarak değil, izole harf isimleri olarak sınıflandırıldığını belirtir. Ansiklopedi, bu harflerin İbranice veya Süryanice harf isimlerinden alıntılanmış olabileceği yönündeki Batılı tezlere yer vermekle birlikte, temel olarak Arapçanın kendi iç dinamiklerine ait özgün fonetik semboller olduğu görüşünü öne çıkarır.

Theodor Nöldeke, bu harfleri etimolojik bir köken arayışından ziyade tarihsel bir kodlama olarak inceler. Nöldeke, başlangıçta bu tür harflerin erken dönem el yazması sahiplerinin veya katiplerinin isimlerinin baş harfleri olduğu tezini savunmuş, ancak daha sonra bu harflerin metne eklenmiş mistik semboller veya yapısal işaretler olduğu görüşüne yönelmiştir. Nöldeke'ye göre bu harflerin geleneksel anlamda bir sözlük bilimi kökeni yoktur.

Arthur Jeffery, bu tür kesik harflerin etimolojik olarak saf Arapça köklerden gelmekten ziyade, Geç Antik Çağ'daki Süryani veya Arami yazıcı geleneğinin bir yansıması olabileceğini tartışır. Jeffery, bu harflerin komşu kültürlerdeki edebi metinlerde veya dini ritüellerde kullanılan kısaltma formlarının bir adaptasyonu olma ihtimali üzerinde durur.

Christoph Luxenberg (Pseudonym), metnin kökenini doğrudan Süryanice-Aramice dil ailesine dayandıran farklı bir etimolojik yaklaşım sunar. Luxenberg, bu harflerin gizemli Arapça baş harfler olmadığını, aksine Süryani Hıristiyan okuma metinlerinde kullanılan ve ayinleri yönlendiren litürjik kısaltmaların Arap alfabesine transkribe edilmiş halleri olduğunu iddia eder. Ona göre bu yapının etimolojisi tamamen Arami litürjik geleneğinde aranmalıdır.

Angelika Neuwirth, kelimenin leksikal kökeninden çok Geç Antik Çağ'ın edebi ve ritüelistik bağlamındaki işlevini analiz eder. Neuwirth, bu harflerin etimolojik bir anlam taşıyan kelimeler olmadığını; aksine, yazılı metnin otoritesini ve göksel kökenini vurgulayan, sözlü okumanın başlayacağını işaret eden yapısal belirteçler olduğunu savunur.

Prof. Dr. Mustafa Öztürk, bu ifadeleri tarihsel-eleştirel bir yaklaşımla, nüzul ortamının dilsel alışkanlıkları çerçevesinde değerlendirir. Öztürk, bu harfler üzerinden yapılan derin ezoterik ve karmaşık etimolojik türetmeleri reddeder. Ona göre bu tür kullanımlar, Hicaz Araplarının retorik geleneğinde konuşmacının dinleyiciyi uyarmak ve dikkatini çekmek amacıyla kullandığı bir dilsel formdur ve kökensel bir anlam barındırmaz.

Dücane Cündioğlu, Kuran diline yapısalcı ve felsefi bir perspektiften yaklaşarak, bu harfleri ilahi hitabın en temel ve indirgenemez akustik birimleri olarak okur. Cündioğlu, klasik sözlük biliminin kelime kökü arama çabalarını bu bağlamda yetersiz bulur ve meselenin etimolojik bir kök bulmaktan ziyade, sesin ve harfin varoluşsal boyutunu kavramak olduğunu vurgular.