Şuarâ Sûresi, 196. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

وَاِنَّهُ لَف۪ي زُبُرِ الْاَوَّل۪ينَ

[Türkçe Transkript]

Ve-innehu lefî zuburi-l-evvelîn(e)

[Mâtürîdî]

“O Kur’ân, şüphesiz öncekilerin kitaplarında da vardır.”

---

O Kur’ân, şüphesiz öncekilerin kitaplarında da vardır. Bazı müfessirler şöyle demişlerdir: O, yani Muhammed’in peygamber olarak gönderilişi ve özellikleri evvelkilerin kitaplarında mevcut idi. Ondan maksadın, bu Kur’ân olması ve öncekilerin kitaplarında onun Muhammed’e indirileceğinden bahsedilmesi de mümkün görülebilir. Yoksa bizzat Kur’ân’ın aynının orada olması söz konusu değildir. Ya da maksat onun tümünün değil de sadece bir kısmının öncekilerin kitaplarında yer almasıdır. En doğrusunu Allah bilir.

[Etimolog]

Ve innehû (وَإِنَّهُ)

Bağlaç olan "ve" (وَ) harfi ile; cümleye mutlak kesinlik, şüphesizlik ve tekit (pekiştirme) katan "inne" (إِنَّ) edatının ve "o" anlamındaki üçüncü tekil şahıs zamiri "hû"nun (هُ) birleşimidir ("Ve şüphesiz ki o / Ve muhakkak ki o (Kur'an/Vahiy)").

Celaleddin el-Suyuti, El-İtkân eserinde bu edat-zamir birleşiminin belagatteki tahkik (mutlak kesinleştirme) ve "merci-i zamir" (zamirin döndüğü yer) işlevini tahlil eder. Önceki ayetlerde vahyin bizzat Ruhu'l-Emîn vasıtasıyla peygamberin kalbine indirildiği (tenzîl) beyan edilmişti. Ayet yine aynı şiddetli tekit edatıyla (innehû) başlayarak, o inen kelamın yeryüzündeki varoluşsal statüsünü ve tarihsel köklerini tartışmaya açar. Zamir, doğrudan doğruya o devasa "ilahi mesaja" (Kur'an'a) işaret ederek onu cümlenin mutlak öznesi yapar.

Aisha Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı), bu edatın metnin psikolojisine kattığı varoluşsal özgüveni inceler. Müşrikler Kur'an'ı Muhammed'in kendi uydurması (iftira) veya cinlerden aldığı bir ilham olarak görüyorlardı. Vahiy, kendisini kanıtlamak için zayıf ve savunmacı bir üslup kullanmaz. "İnnehû" (Şüphesiz ki O) diyerek, kendi ontolojik gerçekliğini ve tarihsel meşruiyetini en üst perdeden, sarsılmaz bir beyanla muhatabın (ve kaba inkarın) yüzüne çarpar.

---

Lefî (لَفِي)

Cümleye vurgu, sınırlandırma ve mutlak kesinlik katan tekit/pekiştirme lam'ı (lam-ı muzahlaka / لَ) ile; içinde, zarfında, dahilinde anlamlarına gelen "fî" (فِي) harf-i cerinin birleşimidir ("Kesinlikle ... içindedir / Hiç şüphesiz ... zarfında yer almaktadır").

Celaleddin el-Suyuti, pekiştirme lam'ının (le) doğrudan bir harf-i cerin (fî) üzerine binmesinin metne kattığı "zarfiyet-i mutlak" (kuşatıcılık ve içine alma) işlevini okur. Ayet sadece "O geçmiş kitaplardadır" demez. "Lefî" vurgusu, Kur'an'ın taşıdığı o evrensel tevhid, ahlak ve adalet mesajının, kendinden önceki o devasa tarihsel metinlerin tesadüfen kıyısında köşesinde değil; bütünüyle onların "tam omurgasının, özünün ve kalbinin İÇİNDE" (fî) yer aldığını gramatikal olarak ilan eder.

Angelika Neuwirth, uzamsal (mekansal) ve metinlerarası (intertextual) dinamikler bağlamında bu "içindelik" (fî) edatını tahlil eder. Kur'an, kendisini Arap yarımadasında aniden ortaya çıkmış, izole, tarihsiz ve köksüz (marjinal) bir metin olarak konumlandırmaz. "Lefî" (içindedir) edatı; Kur'an'ı kendinden önceki bütün o Geç Antik Çağ dini hafızasının, teolojik birikiminin ve kutsal metin geleneğinin devasa ve meşru havuzunun "içine" yerleştirir. Yeni inen vahiy, eski vahiylerin rakibi değil, onların ontolojik zarfının (fî) en taze ve en kusursuz meyvesidir.

---

Zübüri (زُبُرِ)

Yazmak, kazımak, taşlara veya derilere nakşetmek, sağlamlaştırmak anlamlarına gelen z-b-r (ز ب ر) kökünden türemiş "zebûr" (yazılı metin/kitap) isminin kurallı olmayan çoğul (cem-i mükesser) formudur. "Fî" harf-i cerinden dolayı esre ile mecrurdur ve kendisinden sonraki kelimenin tamlananıdır (muzaf) ("Kitaplarında / Yazılı metinlerinde / Kutsal kayıtlarında").

İbn Fâris, z-b-r (ز ب ر) kökünün temelinde "bir taşı yontarak veya bir nesneyi derinlemesine kazıyarak üzerine silinmeyecek ve sarsılmayacak şekilde iz bırakmak, bir metni kalıcı ve sağlam (muhkem) bir şekilde kayda geçirmek" anlamının yattığını aktarır. (Hz. Davud'a verilen kitaba "Zebur" denmesi de bu ilahi sağlamlıktan ve yazgının kazınmışlığından gelir).

Arthur Jeffery, The Foreign Vocabulary of the Qur'an adlı eserinde "zübür/zebur" kelimesinin etimolojik ve tarihsel serüvenini inceler. Kelimenin kökeni Güney Arabistan (Müsned) epigrafisine kadar uzanmakla birlikte, Aramice/Süryanice'deki "mazmûr" (ilahi/kutsal şarkı) kavramıyla da Geç Antik Çağ'da iç içe geçmiştir. Kur'an, o dönemde Hristiyan ve Yahudi topluluklarının elinde bulunan parşömenlere, kutsal yazılara ve ilahi metinlere Arap aklının aşina olduğu bu köklü ve ağır "zübür" (kazınmış/sağlam metinler) kelimesiyle atıf yapar.

Toshihiko Izutsu, Kur'an'da Dini ve Etik Terimler eserinde "zübür" (kitaplar/metinler) kavramının cahiliye Arapları üzerindeki epistemolojik ağırlığını tahlil eder. Müşriklerin ellerinde gökten inmiş yazılı bir kutsal metin (kitap) yoktu; onlar şifahi (sözlü) bir kültüre, şiirlere ve atalarının ezberlenmiş mitolojilerine dayanıyorlardı. Ancak etraflarındaki Ehl-i Kitap'ın (Yahudi ve Hristiyanların) ellerindeki o deri tomarlarına, yazılı metinlere (zübür) karşı içten içe derin bir saygı, korku ve mistik bir otorite atfediyorlardı. Kur'an, kendisinin salt sözlü bir şiir (veya kahin mırıldanması) olmadığını; köklerinin o çok saygı duyulan, kadim ve yazılı "zübür" (ilahi kitaplar) geleneğine dayandığını ilan ederek putperest aklın o şifahi cehaletini ezip geçer.

Râgıb el-İsfahânî, "zübür" kelimesinin barındırdığı ontolojik sağlamlığı okur. Bu kelime, rüzgarla uçup giden sıradan kağıt parçalarını veya günlük mektupları ifade etmez. Z-b-r kökündeki o "taşa kazınma" ve "sağlamlık" vurgusu; ilahi adaletin, tevhidin ve ahlak yasalarının insanlık tarihinin kalbine (ve kutsal metinlerine) silinmez bir şekilde "nakşedildiğini" gösterir. Kur'an'ın anlattığı hakikatler, tarihin o silinmez levhalarında (zübür) zaten var olan ebedi hikmetlerin yeniden diriltilmesidir.

Theodor Nöldeke, Geschichte des Qorâns adlı çalışmasında "zübüri'l-evvelîn" atfının Kur'an'ın kendisini meşrulaştırma (legitimizasyon) bağlamındaki felsefi işlevini inceler. Kur'an, kendisini tarihte eşi benzeri görülmemiş yepyeni ve kopuk bir din (bid'at) olarak sunmaz. Tam aksine, Tevrat, İncil, Zebur ve diğer tüm eski peygamberlerin vahiylerini kendi mesajının "tarihsel şahitleri ve kanıtları" olarak masaya sürer. "Kur'an'ın haberi o eski metinlerde (zübür) de vardır" tezi, yeni inen vahyi kadim ve evrensel bir teolojik zincirin en mükemmel (ve son) halkası olarak tahkim eder.

---

El-Evvelîn (الْأَوَّلِينَ)

İlk olmak, öne geçmek, başlangıç, temel ve asıl olmak anlamlarına gelen e-v-l (ا و ل) kökünden türemiş ismin/sıfatın kurallı çoğul (cem-i müzekker sâlim) formudur. "Zübüri" kelimesinin tamlayanı (muzafun ileyh) olduğu için "yâ" ile mecrur olmuştur ("Öncekilerin / Eskilerin / Tarihin ilk kuşaklarının / Kadim olanların").

İbn Fâris, e-v-l (ا و ل) kökünün özünde "bir şeyin aslına, başlangıç noktasına, en temeline ve diğer bütün unsurlardan zaman, mekân veya rütbe olarak daha önce gelen ilk/öncü kısmına dönmek" anlamının yattığını belirtir.

Patricia Crone, politik teoloji ekseninde "evvelîn" (öncekiler/kadim olanlar) vurgusunun barındırdığı iktidar ve meşruiyet gücünü okur. Dinler ve ideolojiler, otorite kurabilmek için daima kendi köklerini tarihin en derin, en eski (evvel) ve en bozulmamış kaynağına bağlamak zorundadırlar. Mekke aristokrasisi, kendi kurdukları şirk düzenini "Biz atalarımızı (evvelîn) bu yol üzerinde bulduk" diyerek savunuyordu. Kur'an onların bu argümanını ellerinden alır ve şöyle der: "Sizin atalarınızın uydurduğu o şirk ritüelleri aslında çok yenidir (sonradan uydurulmuştur). Asıl 'evvel' (kadim/eski) olan şey; İbrahim'in, Musa'nın ve tarihin o ilk peygamberlerinin (evvelîn) getirdiği Tevhid dinidir ve bu Kur'an o en kadim metinlerin (zübüri'l-evvelîn) bizzat içindedir." Vahiy, şirki tarihsizleştirirken, tevhidi tarihin en asil köküne bağlar.

Dücane Cündioğlu, felsefi boyutta hakikatin "kıdemi" (eski oluşu) ile bid'at (yeni icat) arasındaki o muazzam zıtlığı tahlil eder. Hakikat, zamanla icat edilen veya çağın modasına göre değişen yatay bir şey değildir; o hep oradadır, "evveldir". Hz. Muhammed'in getirdiği mesaj (Kur'an), ahlaki bir yenilik değil; insanın fıtratında ve tarihin o en eski levhalarında (zübüri'l-evvelîn) zaten var olan, ancak insanların kâr hırsı, güç ve şirkle üstünü örttükleri o kadim, sarsılmaz ve dikey hakikatin üzerindeki tozların üflenmesidir. Hakikat yeni (modern) olduğu için değil, evvel (kadim ve fıtri) olduğu için mutlaktır.

Prof. Dr. Mustafa Öztürk, "evvelîn" kavramının Mekke sosyolojisindeki o muazzam polemik ironisini (ve tersyüz edilişini) inceler. Müşrikler Kur'an ayetlerini duyduklarında, bu mesajı itibarsızlaştırmak için "Esâtiru'l-evvelîn" (Eskilerin/Öncekilerin uydurma masalları/mitolojileri) diyerek alay ediyorlardı. Onlara göre "evvel" (geçmiş), sadece aklın geride bıraktığı ilkel bir masaldı. Vahiy, tam onların kullandığı bu "evvelîn" kelimesini alır, onun içindeki o "masal/esâtir" kavramını söküp atar ve yerine "zübür" (sağlam kutsal kitaplar) kavramını yerleştirir. Ayet, "Bu dinlediğiniz mesaj eskilerin masalları değil; tarihin o en asil, en sağlam ve mutlak olan 'eskilerin kutsal kitaplarının' (zübüri'l-evvelîn) ta kendisidir" diyerek, inkar edenin alaycı silahını, inkar edenin tam alnında felsefi olarak parçalar. Müşrikin masal sandığı geçmiş, Yaratıcı'nın sarsılmaz yasasıdır.