Şuarâ Sûresi, 184. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

وَاتَّقُوا الَّذ۪ي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْاَوَّل۪ينَۜ

[Türkçe Transkript]

Vettekû-lleżî ḣalekakum velcibillete-l-evvelîn(e)

[Mâtürîdî]

“Sizi ve önceki nesilleri yaratana saygılı olun.”

---

Sizi ve önceki nesilleri yaratana saygılı olun. Yani sizi yaratan ve sizden önceki nesilleri yaratan Allah’ın gazabını üzerinize çekmekten sakının, onlara nasıl azap etmiş ve zulümlerine karşılık onlardan nasıl öç almıştır iyi bakın. “Cibille” (جِبِلَّةَ) “halîka” (خليقة) anlamına gelir, yani yaratılmışlar demektir. “Hulika” anlamında “cübile” denilir, yani yaratıldı demektir.

[Etimolog]

Vettekû (وَاتَّقُوا)

Bağlaç olan "ve" (وَ) harfi ile; korumak, sakınmak, kalkan edinmek ve zarar verecek şeyden uzak durmak anlamlarına gelen v-k-y (و ق ي) kökünden, ifti'âl babında (ittikâ) türetilmiş ikinci çoğul şahıs emir fiilidir ("Ve sakının / Kendinizi korumaya alın").

İbn Fâris, v-k-y (و ق ي) kökünün temelinde "bir nesneyi, bedeni veya ruhu, kendisine dışarıdan gelecek tehlikeli ve yıkıcı etkenlerden mutlak surette korumak, tehlike ile kendi arasına sağlam, aşılmaz bir kalkan (vikâye) yerleştirmek" anlamının bulunduğunu belirtir.

Râgıb el-İsfahânî, "takva" emrinin Eyke halkının piyasa koşullarındaki felsefi sürekliliğini tahlil eder. Şuayb peygamber önceki ayetlerde ticari hileleri, eksik tartmayı ve sömürüyü yasaklamıştı. Cümlenin başına yeniden "Vettekû" (sakının) emrinin getirilmesi, ahlakın sadece ekonomik kurallarla (dışsal denetimle) korunamayacağını gösterir. İnsanın haksız kazancın (sömürünün) cazibesinden kendini koruyabilmesi için, yasalara uymanın ötesinde, içsel ve varoluşsal bir "kalkana" (takvaya / ilahi denetim şuuruna) ihtiyacı vardır. Takva, serbest piyasanın o vahşi kâr hırsına karşı vicdanın ördüğü en sağlam ontolojik barikattır.

Dücane Cündioğlu, ahlaki eylemin (ölçüyü tam tutmanın) felsefi temeline dönüşü okur. İnsanoğlu, sadece dünyevi bir kanun korkusuyla veya müşteri kaybetme endişesiyle dürüst olduğunda, bu pragmatik (faydacı) bir tavır olur, ahlak olmaz. Vahiy "Ve sakının!" diyerek, dürüstlüğün merkezine pazarın menfaatini değil, mutlak hakikate karşı duyulan o soylu "sakınma" ve "hürmet" (takva) duygusunu yerleştirerek ticareti sıradan bir takas olmaktan çıkarıp tevhidi bir ibadete dönüştürür.

---

Ellezî (الَّذِي)

Arapçada "o, o kimse ki, o şey ki" anlamlarına gelen ve kendisinden sonraki cümleyi (sıla cümlesini) bir ismin veya makamın niteliğine dönüştüren, belirlilik katan ism-i mevsuldür (ilgi zamiri).

Celaleddin el-Suyuti, El-İtkân eserinde bu ism-i mevsulün belagatteki "tefhim" ve "tâzim" (belirsiz bırakarak zihinde yüceltme ve dehşete düşürme) sanatını inceler. Şuayb peygamber doğrudan "Allah'tan sakının" demez; "Ellezî" (O Güç ki / O Makam ki) diyerek cümlenin sonunu kasten açık bırakır. Bu gramatikal esneme, muhatabın (kibirli Eyke tüccarlarının) zihnini, Yaratıcı'nın sıradan bir isim olmadığına, O'nun bizzat kendi bedenleri ve tarihlerindeki (halekaküm) o devasa ve karşı konulamaz eylemleriyle tanınması gereken mutlak bir kudret olduğuna odaklar.

---

Halekaküm (خَلَقَكُمْ)

Yaratmak, yoktan var etmek, ölçülendirmek, bir şeye belirli ve kusursuz bir mizaç/form vermek anlamlarına gelen h-l-k (خ ل ق) kökünden türemiş üçüncü tekil şahıs mazi (geçmiş zaman) fiil (haleka) ile, "sizi" anlamındaki ikinci çoğul şahıs nesne zamiri "küm"ün (كُمْ) birleşimidir ("Sizi yarattı / Sizi o kusursuz ölçüyle var etti").

İbn Fâris, h-l-k (خ ل ق) kökünün özünde "bir şeyi tesadüfen veya rastgele değil, son derece hassas bir ölçü, matematiksel bir nizam, takdir ve kusursuz bir uyum (proporsiyon) ile var etmek" anlamının yattığını aktarır.

Toshihiko Izutsu, Kur'an'da Dini ve Etik Terimler eserinde "halk" (yaratılış) kavramı ile "keyl" (ticari ölçü) arasındaki o muazzam tevhidi köprüyü tahlil eder. Eyke halkının temel günahı, pazardaki "ölçüyü ve teraziyi" bozmaktı. Şuayb peygamber onlara "Sizi de bir ölçüyle yaratan (haleka) güce karşı sakının" diyerek biyolojik ontoloji ile ekonomik ahlakı birbirine bağlar. İnsanın kendi bedeni, nefesi ve kâinat bizzat "kusursuz bir ölçü" (halk) ile yaratılmışken; insanın kalkıp yeryüzündeki ticari ölçüyü (teraziyi) hileyle bozması, varlığın o kutsal ve fıtri şifresine karşı işlenmiş nankörce bir ihanettir. Teraziyi bozan, yaratılıştaki (fıtrattaki) teraziyi reddediyor demektir.

Prof. Dr. Mustafa Öztürk, ekonomik tahakküme karşı "haleka" fiilinin hatırlatılmasındaki sosyolojik ironiyi inceler. Eyke'nin kervan sahipleri ve elitleri, piyasayı öylesine ele geçirmişlerdi ki, yeryüzünün ve insanların rızkının "yaratıcısı/sahibi" olduklarını zannedecek kadar kibre kapılmışlardı. "Sizi yaratan" (halekaküm) vurgusu, bu sahte kapitalist tanrıların yüzüne, kendilerinin de o derme çatma pazarlarda değil, bizzat göklerin atölyesinde hiçlikten (acziyetten) var edildiklerini çarparak onların o devasa ekonomik narsizmini yerle yeksan eder. Kendi bedeninin bile yaratıcısı olmayan bir zümrenin, yeryüzünün mutlak hakimi (mâliki) gibi davranması teolojik bir safsatadır.

---

Ve'l-cibillete (وَالْجِبِلَّةَ)

Bağlaç olan "ve" (وَ) harfi ile; dağ, sarsılmaz kütle, doğuştan gelen değişmez huy (fıtrat) ve sayılamayacak kadar büyük insan kalabalığı (nesil/kuşak) anlamlarına gelen c-b-l (ج ب ل) kökünden türemiş ismin birleşimidir. "Haleka" fiilinin ikinci nesnesi (mefulü bihi) olduğu için fetha ile nasb edilmiştir ("Ve o dağ gibi kalabalık nesilleri / Ve o sarsılmaz sanılan devasa kuşakları").

İbn Fâris, c-b-l (ج ب ل) kökünün temelinde "dağ gibi devasa, büyük, sağlam, yerinden oynatılamayan kütle; insanın fıtratına kazınmış, değiştirilemez fıtri kodlar ve bu ağırlığa sahip sayılamayacak kadar kalabalık insan yığınları" anlamının bulunduğunu belirtir. (Türkçedeki 'cibilliyet' kelimesi de buradan gelir, insanın kökünü, asabiyetini ve fıtratını ifade eder).

Prof. Dr. Sadık Kılıç, "cibille" kavramının fıtrat ve ahlak bağlamındaki ontolojik derinliğini okur. Yaratıcı sadece fiziksel bedenleri (halekaküm) yaratmamış; aynı zamanda "cibilliyeti", yani insanın o dürüstlüğe, adalet ve iyiliğe kodlanmış saf doğasını (fıtratını) da var etmiştir. Teraziyi bozan, ölçüde hile yapan ve insanları sömüren Eyke halkı, sadece hukuki bir suç işlemiyor; bizzat Allah'ın kendi ruhlarına üflediği o tertemiz "cibilliyete" (insani doğaya) savaş açarak kendi genetik ve ahlaki köklerini çürütüyorlardı.

Gabriel Said Reynolds, polemik teolojisinde "cibille" kelimesinin tarihsel otorite ve kibir yıkımını inceler. Eyke tüccarları, kurdukları o sömürü düzeninin, zenginliklerinin ve kalabalıklarının tıpkı bir "dağ" (cebel) gibi sarsılmaz ve yıkılmaz olduğunu sanıyorlardı. Vahiy, tam onların bu kaba güç zehirlenmesinin karşısına geçerek; "Sizden önce de tıpkı sizin gibi sarsılmaz/dağ gibi (cibille) olduğunu sanan o devasa kalabalıklar yaratılmıştı, ama bugün hiçbiri yok!" diyerek, sermayenin ve kaba çoğunluğun tarih karşısındaki o ölümcül acziyetini deşifre eder.

Diyanet İslam Ansiklopedisi, kelimenin barındırdığı niceliksel azameti tahlil eder. "Cibille" lafzı, sıradan bir grup insanı değil, tarihin derinliklerinde yaşamış, devasa medeniyetler kurmuş, ordular donatmış ancak kibirleri yüzünden yeryüzünden silinmiş o görkemli kitleleri ifade eder. Ayet, Eyke'nin o günkü ticari kibrini, tarihin o devasa mezarlığı (cibille) ile kıyaslayarak muhatabını küçültür ve asıl Mutlak Büyüklüğün sadece Yaratıcıya ait olduğunu ilan eder.

---

El-Evvelîn (الْأَوَّلِينَ)

İlk olmak, öne geçmek, başlangıç, temel ve asıl olmak anlamlarına gelen e-v-l (ا و ل) kökünden türemiş ismin/sıfatın kurallı çoğul (cem-i müzekker sâlim) formudur. "Cibille" kelimesinin sıfatı olduğu için "yâ" ile nasb (veya mecrur) olmuştur ("Öncekileri / Sizden çok daha önce yaşayıp geçmiş olanları / Tarihin ilk kuşaklarını").

İbn Fâris, e-v-l (ا و ل) kökünün özünde "bir şeyin aslına, başlangıcına ve diğer bütün unsurlardan zaman veya mekân olarak önce gelen ilk/öncü kısmına dönmek, başa geçmek" anlamının yattığını aktarır.

Aisha Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı), "evvelîn" (öncekiler) vurgusunun helak eskatolojisindeki ve zaman felsefesindeki sarsıcı yerini tahlil eder. Tarihsel körlük içindeki Eyke halkı, kendi yaşadıkları anı (şimdiki zamanı) ve icat ettikleri o kokuşmuş piyasa kurallarını tarihin yegâne mutlak doğrusu sanıyorlardı. "Evvelîn" sıfatı, onların o dar ve kibirli zaman algısını parçalar. Yaratıcı onlara; tarihin bir tekerrür ve hesaplaşma sahnesi olduğunu, onlardan "önce" (evvel) gelen, onlardan çok daha zengin ve güçlü olan toplumların (Âd, Semûd, Lût vb.) da aynı küstahlığa kapıldığını ve en nihayetinde o şaşmaz ilahi adalet terazisinde tartılarak yerle yeksan edildiklerini hatırlatır. Bu kelime, anlık zenginlikle sarhoş olmuş bir medeniyete, tarihin o soğuk ve affetmez yüzünü gösteren kozmik bir aynadır.

Michael Cook, politik sosyolojide geçmişin (evvelîn) şimdiki iktidarlara bir gözdağı (inzâr) olarak kullanılmasını inceler. Tiranlar, oligarklar ve sömürücüler hep yeryüzünün "ilk ve son" mutlak egemenleri oldukları illüzyonuna kapılırlar. Onlar kendilerini tarihin zirvesi sayarlar. "Sizden öncekileri de (evvelîn) O yarattı" hatırlatması; yeryüzündeki hiçbir ticari, askeri veya politik hegemonyanın sonsuz olmadığını, her gücün Yaratıcı'nın mutlak iktidarı altında erimeye mahkum olduğunu ve o kibirli tüccarların da eninde sonunda o "öncekiler" gibi toprağa (ve ilahi hesaba) geri döneceğini ilan eden sarsılmaz bir peygamberane resttir. Geçmişi ibretle okumayan (evvelîni unutan), geleceğini helak ile yazar.