Âl-i İmrân Sûresi, 89. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

اِلَّا الَّذ۪ينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ وَاَصْلَحُوا فَاِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَح۪يمٌ

[Türkçe Transkript]

İllâ-lleżîne tâbû min ba’di żâlike veaslehû fe-inna(A)llâhe ġafûrun rahîm(un)

[Mâtürîdî]

Ama yaptıklarının ardından tövbe edip kendilerini düzeltenler başka; çünkü Allah çok bağışlayıcı ve merhametlidir.

---

Bu ayet-i kerime, "iman ettikten sonra inkarcılığa sapan bir kavme Allah nasıl hidayet nasip eder?" mealindeki ayete bağlıdır. Bu ayette Allah Teala önce iman ettikten sonra küfre sapan insanları zikrediyor, sonra da tövbe edip kendilerini düzeltenlerin müstesna olduklarını söylüyor. Hemen peşinden de Allah çok bağışlayıcı ve merhametlidir buyurarak onları, inkardan sonra tövbe etmek suretiyle bağışlanmaya ve rahmeti kazanmaya heveslendiriyor. Bu ayetin inişi hakkında rivayet edilen bir kıssaya göre, bir grup insan İslam'dan dönmüş, sonra içlerinden bazıları tövbe etmiş, bazıları ise tövbe etmemişti. İşte Tövbe edip kendilerini düzeltenler müstesna mealindeki ayet bunun üzerine nazil olmuştu.

Bu ayet, irtidat edenlerin tövbelerinin makbul olduğuna delildir. Zira ayette Ondan sonra tövbe edenler müstesnadır, denilmektedir.

[Etimolog]

İllâ (إِلَّا)

İbn Fâris: Arapçada istisna (hariç tutma) edatıdır. Önceki ayetlerde zikredilen o ağır ve ebedi cezadan (lanet ve azaptan) kurtuluşun tek ve mutlak kapısını aralar.

---

ellezîne Tâbû (الَّذِينَ تَابُوا)

İbn Fâris: Te-vav-be (t-v-b) kökünden geldiğini, asıl manasının "bir yoldan geri dönmek, rücu etmek ve yönünü değiştirmek" olduğunu belirtir. (Yoldan dönen hayvana da bu kökten isim verilir).

Râgıb el-İsfahânî: Tevbe kavramını, günahın o karanlık istikametinden yüz çevirip ilahi rızanın aydınlığına "radikal bir dönüş" olarak tahlil eder. Bunun sadece dille söylenen bir söz değil, ruhun istikametini bütünüyle değiştiren ontolojik bir eylem olduğunu detaylandırır.

---

min Ba'di Zâlike (مِن بَعْدِ ذَٰلِكَ)

İbn Fâris: Uzaklık bildiren işaret zamiri "zâlike" (işte şu/o durum) ve "sonra" manasındaki "ba'de" zarfıdır. İşlenen o büyük cürümden (inkar/ihanet) sonraki süreci ifade eder.

---

ve Aslehû (وَأَصْلَحُوا)

İbn Fâris: Sad-lam-ha (s-l-h) kökünden geldiğini, asıl manasının "bozulmanın, fesadın ve çürümenin zıttı olarak düzeltmek, iyileştirmek ve tamir etmek" olduğunu belirtir.

Toshihiko Izutsu: Islah (düzeltme) eylemini, tevbenin "ispatı" ve meyvesi olarak inceler. Kuran'ın tevbeyi (t-v-b) tek başına bırakmayıp yanına ıslahı (s-l-h) eklemesinin; geçmişteki hataların tahribatını gidermek, bozulan ahlaki ve hukuki dengeleri yeniden "tamir etmek" şartına bağlı olduğunu semantik sınırlarıyla analiz eder. Sadece pişmanlık yetmez, bozulan nizamın onarılması (islah) gerekir.

---

fe İnnallâhe (فَإِنَّ اللَّهَ)

İbn Fâris: Şartın sonucunu bağlayan "fe", tekid edatı "inne" ve Lafzullah.

---

Ğafûrun (غَفُورٌ)

İbn Fâris: Ğayn-fe-ra (ğ-f-r) kökünden geldiğini, asıl ve fiziksel manasının "bir şeyin üzerini örtmek, onu kirlerden gizlemek ve korumak" olduğunu belirtir. Mübalağa (yoğunluk/süreklilik) bildiren "fa'ûl" kalıbındadır.

Râgıb el-İsfahânî: Ğafûr ismini, tevbe eden kulun o eski "kirli geçmişinin" ilahi bir kalkanla örtülmesi ve silinmesi olarak tahlil eder. Allah'ın bağışlamasının, kulun o suçunu sadece görmezden gelmek değil, onun izlerini de yok etmek olduğunu detaylandırır.

---

Rahîmun (رَحِيمٌ)

İbn Fâris: Ra-ha-mim (r-h-m) kökünden geldiğini, asıl ve biyolojik manasının "annenin karnında bebeği saran, onu dış etkenlerden koruyan ve besleyen şefkatli yatak (rahim)" olduğunu belirtir.

Toshihiko Izutsu: Ğafûr ve Rahîm isimlerinin peş peşe gelmesini, ilahi affın "iki aşamalı iyileştirmesi" olarak analiz eder. Allah'ın önce Ğafûr ismiyle kulun günah kirlerini "örttüğünü" (temizlediğini), ardından Rahîm ismiyle o arınmış kulu hususi bir şefkat ve merhametle "sarmaladığını" semantik sınırlarıyla açıklar. Ayetin bu iki isimle bitmesi, samimi bir dönüşün (tevbe) ve onarımın (islah) ardından ilahi rahmetin o eski laneti bütünüyle sildiğinin en büyük müjdesidir.