Âl-i İmrân Sûresi, 65. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

يَٓا اَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَٓاجُّونَ ف۪ٓي اِبْرٰه۪يمَ وَمَٓا اُنْزِلَتِ التَّوْرٰيةُ وَالْاِنْج۪يلُ اِلَّا مِنْ بَعْدِه۪ۜ اَفَلَا تَعْقِلُونَ

[Türkçe Transkript]

Yâ ehle-lkitâbi lime tuhâccûne fî ibrâhîme vemâ unzileti-ttevrâtu vel-incîlu illâ min ba’dih(i)(c) efelâ ta’kilûn(e)

[Mâtürîdî]

Ey Ehl-i Kitap! İbrahim hakkında niçin tartışırsınız? Oysa Tevrat da İncil de kesinlikle ondan sonra indirildi. Hiç düşünmüyor musunuz?

---

Hz. İbrahim'in Dini

Ey Ehl-i Kitap! İbrahim hakkında niçin tartışırsınız? Şöyle denilmiştir: Yahudiler, İbrahim bizim Yahudilik dinine mensuptu, diyorlardı. Hıristiyanlar da onun İslam dininde değil kendi din ve mezheplerinde olduğunu iddia ediyordu. İşte bunun üzerine İbrahim hakkında niçin tartışırsınız? mealindeki ayet nazil oldu, yani İbrahim'in (s.a.) mensup olduğu din hakkında niçin tartışıyorsunuz? Oysa Tevrat da İncil de kesinlikle ondan sonra indirildi. Yani İbrahim'den sonra. Bu ayet iki şekilde yorumlanabilir: [Biri] Tevrat ve İncil İbrahim'den sonra nazil olmuştur; siz ise onu, yani İbrahim'i görmüş değilsiniz ki onun sizin dininizden olduğunu bilesiniz. Bilmediğiniz halde onun sizin dininizden olduğunu neden söylüyorsunuz? [Diğeri] Oysa Tevrat da İncil de kesinlikle ondan sonra indirildi. Yani Tevrat ve İncil İbrahim'in ölümünden sonra nazil olmuştur; her ikisinde de onun hanif bir müslüman olduğunun beyanı vardı. Onun hanif bir müslüman olduğunu hiç düşünmüyor musunuz? Şu da var ki aziz ve celil olan Allah "İbrahim ne yahudi ne hıristiyan idi; bilakis o, tek Allah'a inanıp boyun eğmiş birisiydi, müşriklerden de değildi" mealindeki ayetle onları yalanlamaktadır.

Tefsirini yapmakta olduğumuz bu ayet onların, Hz. İbrahim'in (s.a.) müslüman olduğunu bildiklerine işaret etmektedir. Buna rağmen inatla iddialarını devam ettiriyorlardı. Şöyleki, kendi kitaplarında da İbrahim'in Yahudi veya Hıristiyan olduğunu gösteren bir bilgi bulunmamakta idi. Buna karşılık Resulullah'ın (s.a.) Hz. İbrahim hakkındaki nitelemesi kitaplarında yer alıyordu. Bu ayet aynı zamanda Hz. Peygamber'in peygamberliğine işaret etmektedir. Çünkü onların iddiasına göre Resulullah (s.a.), Hz. İbrahim'in niteliğini onların yöntemiyle yapmış değildi, zira onlar onun söylediğinin aksini iddia ediyorlardı. Bu durumda o, bilgisini Allah'tan almıştı, bu ise gayba ait bir bilgidir. Başarıya ulaştıran sadece Allah'tır.

[Etimolog]

Yâ (يَا)

İbn Fâris: Arapçada muhatabın dikkatini çekmek için kullanılan, uzakta olanı (veya mecazen uyarılması gerekeni) çağırmaya yarayan nida (seslenme) edatı olduğunu belirtir.

---

Ehle (أَهْلَ)

İbn Fâris: Hemze-he-lam (e-h-l) kökünden geldiğini, asıl manasının "bir şeye, bir yere veya bir mekana organik olarak mensup olan, aralarında sıkı bir bağ veya yakınlık (ünsiyet) bulunan topluluk" olduğunu belirtir.

Râgıb el-İsfahânî: Ehl kavramının Ehl-i Kitap (Kitap Ehli) tamlamasındaki bağlamını inceler. Kuran'ın Yahudi ve Hristiyanları putperestlerden ayırarak onlara "Kitap Ehli" diye hitap etmesinin; onların o kutsal metinlere varoluşsal bir aidiyet taşıdıkları iddiasını (ehliyetini) ciddiye aldığını ve tartışmayı doğrudan bu aidiyet üzerinden, yani bizzat onların güvendikleri o rasyonel/metinsel zemin üzerinden yürüttüğünü detaylandırır.

---

el-Kitâbi (الْكِتَابِ)

İbn Fâris: Kef-te-be (k-t-b) kökünden geldiğini, asıl anlamının "nesneleri birbirine tutturmak, harfleri ve kelimeleri belirli bir anlam ifade edecek şekilde bir araya toplayıp dizmek/yazmak" olduğunu belirtir.

---

Lime (لِمَ)

İbn Fâris: Harf-i cer olan "lam" (için) ve soru edatı olan "mâ" (ne) kelimelerinin birleşiminden oluştuğunu belirtir. Soru formunda kullanılmasından dolayı "mâ" edatının sonundaki elif harfinin düştüğünü; "ne için, neden, niçin" anlamına geldiğini dilbilimsel olarak ifade eder.

---

Tuhâccûne (تُحَاجُّونَ)

İbn Fâris: Ha-cim-cim (h-c-c) kökünden geldiğini, asıl anlamının "bir şeye yönelmek, kastetmek, bir iddiayı ispatlamak için delil (hüccet) getirmek ve tartışmada karşı tarafı alt etmeye çalışmak" olduğunu belirtir. Eylemin "mufâale" (karşılıklı yapma) babında gelmesinin, tek taraflı bir itirazdan ziyade inatçı ve polemikçi bir teolojik çekişme/tartışma manasını taşıdığını açıklar.

Râgıb el-İsfahânî: Muhacce (delillerle çekişme) eylemini bilgi ve mantık ekseninde analiz eder. Yahudi ve Hristiyanların İbrahim peygamberi kendi dinlerine mal etme (onu Yahudi veya Hristiyan yapma) konusundaki bu tartışmalarının; hakikati bulmaya yönelik sağlıklı bir diyalog değil, tamamen zümresel bir kibirden kaynaklanan tutarsız bir "sahiplenme kavgası" olduğunu detaylandırır.

Toshihiko Izutsu: Kuran'ın polemik diyalektiğinde bu kelimenin yerini tahlil eder. "Neden hüccet getiriyorsunuz/tartışıyorsunuz?" sorusunun; Ehl-i Kitab'ın kendi dinlerinin meşruiyetini İbrahim'in tarihsel şahsiyeti üzerinden kanıtlamaya çalışmalarındaki o temel anakronizmi (zaman karmaşasını) ifşa eden sert bir retorik (sorgulama) olduğunu semantik sınırlarıyla inceler.

---

Fî (فِي)

İbn Fâris: Zarfiyet, içindelik ve "hakkında/dair" manalarına gelen Arapça harf-i cerdir.

---

İbrâhîme (إِبْرَاهِيمَ)

El-Cevâlîkî: Bu ismin kesinlikle Arapça kökenli olmadığını, muarreb (yabancı kökenli) bir özel isim olduğunu ve klasik üçlü kök sistemine dayandırılamayacağını vurgular.

Arthur Jeffery: İbrahim isminin filolojik serüvenini detaylandırır. Orijinalinin İbranice "Avraham" (çokların/ulusların babası) veya "Abram" (yüce baba) olduğunu; kelimenin Aramice ve Süryanice üzerinden "İbrâhîm" fonetiğiyle İslam öncesi Hicaz Arapçasına evrensel bir ata figürü (patriark) olarak yerleştiğini kanıtlarıyla sunar.

Gabriel Said Reynolds: İbrahim isminin Kuran'daki teolojik tipolojisini analiz eder. Yahudilerin onu "ilk Yahudi", Hristiyanların ise (özellikle Pavlus teolojisi üzerinden) İsa'ya inananların "iman atası" olarak görmelerine karşılık; Kuran'ın İbrahim'i kurumsal dinlerden, kiliseden ve havradan tamamen bağımsızlaştırarak onu saf, evrensel ve mezhepler üstü o orijinal "Tevhid/Hanif" modelinin kurucu şifresi olarak kullandığını tahlil eder.

---

Ve Mâ (وَمَا)

İbn Fâris: Hal (durum) bildiren "ve" bağlacı ile olumsuzluk bildiren "mâ" edatının birleşimidir. "Oysa, halbuki (şöyle olmadı)" manasını katarak cümlenin mantıksal tezadını kurar.

---

Unzileti (أُنزِلَتِ)

İbn Fâris: Nun-ze-lam (n-z-l) kökünden geldiğini, asıl manasının "yüksek bir yerden aşağıya inmek, düşmek veya konaklamak" olduğunu belirtir. Edilgen (meçhul) formda gelen "unzilet" eyleminin, vahyin (Tevrat ve İncil'in) insan aklının ürünü olmadığını, metafiziksel/yüce bir otorite tarafından yeryüzüne "indirildiğini" ifade eder.

---

et-Tevrâtu (التَّوْرَاةُ)

El-Cevâlîkî: Bu kelimenin Arapça "v-r-y" kökünden türetilemeyeceğini, bütünüyle muarreb (yabancı) olduğunu açıkça vurgular.

Arthur Jeffery: Orijinalinin İbranice "Torah" (yasa, öğreti) olduğunu, Aramice diyalektleri üzerinden Kuran lügatine yerleştiğini belirtir.

---

Vel-İncîlu (وَالْإِنجِيلُ)

El-Cevâlîkî: İncil kelimesinin de muarreb olduğunu, "n-c-l" (suyun fışkırması) kökünden türediği yönündeki iddiaların zorlama olduğunu ifade eder.

Arthur Jeffery: Orijinalinin Yunanca "Euangelion" (iyi haber) olduğunu, büyük ihtimalle Habeşçe "Wangel" formu üzerinden Arapçaya "İncîl" olarak adapte edildiğini kanıtlar.

---

İllâ (إِلَّا)

İbn Fâris: İstisna edatıdır (ancak, -den başka). Cümledeki olumsuzluk edatıyla (mâ) birlikte kullanıldığında çok güçlü bir sınırlandırma (hasr) bildirir.

---

Min Ba'dihi (مِن بَعْدِهِ)

İbn Fâris: Be-ayn-dal (b-a-d) kökünden geldiğini, "zaman veya mekan olarak arkada, sonra olmak" (kablin zıttı) manasına geldiğini belirtir. Aidiyet zamiri (hi) ile İbrahim'in tarihsel konumuna işaret eder.

Râgıb el-İsfahânî: Zaman zarfını (min ba'dihi) kronolojik ve mantıksal bir argüman olarak analiz eder. İbrahim'in tarihsel olarak Tevrat'tan ve İncil'den asırlar önce yaşayıp öldüğünü belirterek; ortada henüz Yahudilik (Tevrat yasası) ve Hristiyanlık (İncil) yokken İbrahim'in bu dinlere mensup olmasının eşyanın tabiatına ve zamanın akışına (tarihsel diyalektiğe) mutlak surette aykırı olduğunu detaylandırır.

Prof. Dr. Mustafa Öztürk: "Ondan sonra" (min ba'dihi) ifadesinin Kuran'daki anakronizm eleştirisi olduğunu inceler. Kuran'ın, Ehl-i Kitab'ın teolojik iddialarını mitolojik bir dille değil, son derece rasyonel, pozitif ve tarihsel bir "kronoloji" mantığıyla çökerttiğini; "Bir insan kendisinden yüzlerce yıl sonra kurulan bir hukuki/dini sisteme nasıl tabi olabilir?" şeklindeki bu yalın gerçeği yüzlerine çarptığını tahlil eder.

---

Efelâ (أَفَلَا)

İbn Fâris: İstifham (soru) hemzesi, atıf harfi "fe" ve olumsuzluk edatı "lâ"nın birleşimidir. "Hala daha ... değil mi?" veya "O halde neden ... mıyorsunuz?" şeklinde kınama (tevbih) ve hayret bildiren çok güçlü bir belagat aracıdır.

---

Ta'kılûn (تَعْقِلُونَ)

İbn Fâris: Ayn-kaf-lam (a-k-l) kökünden geldiğini, asıl ve fiziksel anlamının "kaçmasın diye deveyi sağlam bir iple bağlamak, alıkoymak ve hapsetmek" (ikal) olduğunu belirtir. İnsanı saçmalamaktan, hataya düşmekten, tutarsız felsefelerden ve tehlikeden "bağlayıp koruyan" o idrak mekanizmasına bu yüzden etimolojik olarak "akıl" denildiğini açıklar.

Râgıb el-İsfahânî: Akletme fiilini zihinsel bir fonksiyon olarak tahlil eder. Kuran'ın bu ayette muhataplarına "iman etmiyor musunuz?" demek yerine bilerek "akıl erdirmiyor musunuz?" (ta'kılûn) demesinin; İbrahim hakkındaki bu tarihsel karmaşanın (anakronizmin) bir iman veya inanç meselesi değil, doğrudan temel mantık kurallarıyla (matematiksel bir gerçeklikle) çelişen rasyonel bir sefalet olduğunu detaylandırır.

Toshihiko Izutsu: Akıl kavramının Kuran'daki dönüşümünü inceler. İslam öncesi Bedevi kültüründe "kabile hayatında pratik çözümler bulma ve kurnazlık" anlamında kullanılan aklın; Kuran tarafından varoluşsal gerçekleri, tarihsel nedenselliği (kronolojiyi) ve ilahi tevhidi kavrayıp yanlış dogmalardan kendini "bağlayan/koruyan" en yüce teolojik/bilişsel organ seviyesine yükseltildiğini semantik sınırlarıyla analiz eder.