Tweet
هُوَ الَّـذ۪ٓي اَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ اٰيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ اُمُّ الْكِتَابِ وَاُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌۜ فَاَمَّا الَّذ۪ينَ ف۪ي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَٓاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَٓاءَ تَأْو۪يلِه۪ۚ وَمَا يَعْلَمُ تَأْو۪يلَهُٓ اِلَّا اللّٰهُۢ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ اٰمَنَّا بِه۪ۙ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَاۚ وَمَا يَذَّكَّرُ اِلَّٓا اُو۬لُوا الْاَلْبَابِ
-
-
Huve-lleżî enzele ‘aleyke-lkitâbe minhu âyâtun muhkemâtun hunne ummu-lkitâbi veuḣaru muteşâbihât(un)(s) feemmâ-lleżîne fî kulûbihim zeyġun feyettebi’ûne mâ teşâbehe minhu-btiġâe-lfitneti vebtiġâe te/vîlih(i)(k) vemâ ya’lemu te/vîlehu illa(A)llâh(u)(k) ve-rrâsiḣûne fî-l’ilmi yekûlûne âmennâ bihi kullun min ‘indi rabbinâ(k) vemâ yeżżekkeru illâ ulû-l-elbâb(i)
-
Sana kitabı indiren O'dur. Onun (Kur'an) bir kısım ayetleri muhkemdir, ki bunlar kitabın esasıdır, diğerleri ise müteşabihtir. Kalplerinde sapma meyli bulunanlar, fitne çıkarmak ve onu (kişisel arzularına göre) te'vil etmek için ondaki müteşabihlerin peşine düşerler. Halbuki onun te'vilini ancak Allah bilir; bir de ilimde yüksek payeye erişenler. Derler ki: Ona inandık, hepsi rabbimiz katındandır. (Bu inceliği) yalnız aklıselim sahipleri düşünüp anlar.
Muhkem ve Müteşabih Ayetler
Sana kitabı indiren O'dur. Onun (Kur'an) bir kısım ayetleri muhkemdir, ki bunlar kitabın esasıdır, diğerleri ise müteşabihtir. Bu ilahi beyanın neyi kastettiği konusunda farklı görüşler ileri sürülmüştür. Muhkemlerin, kendileriyle amel edilen nasihler, müteşabihalerin de amel edilmeyen mensuhlar olduğu söylenmiştir. Bu, İbn Abbas'ın (r.a.) görüşüdür. Diğer bazı alimlerse şöyle demiştir: Muhkemler En'am suresinin sonundaki üç ayet ile İsra suresindeki ayettir: "De ki: Gelin, rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım". Bir de İsra suresinden şu ayet: "Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi ve anne babanıza iyi davranmanızı emretti. Onlardan biri veya ikisi senin yanında yaşlanırsa onlara öf bile deme! Onları azarlama! İkisine de gönül alıcı güzel sözler söyle". Bu ayetler muhkem diye isimlendirilmiştir, çünkü tevhidi ve Allah'a imanı emretmektedir, diğerleri ise müteşabihtir.
Bu yorumların dışında çeşitli görüşler ileri sürülmüştür. Şöyle denilmiştir: Muhkemat, okuduğunda ve düşündüğünde herkesin anlayabileceği ayetlerdir; müteşabihat ise ancak incelenip araştırıldığında anlaşılan anlamı kapalı ayetlerdir. Başka bir görüş de şöyledir: Muhkemat, mahiyeti bilinen ve maksadı anlaşılan ayetlerdir. Müteşabih ise muhkemde insanların ihtiyacı olan hükmün beyanından sonra bile [huruf-ı mukatta'a gibi ne kasdettiği anlaşılamayan ayetler] kesinlikle mahiyeti bilinmeyen, ancak iman edilmesi gereken ayetlerdir. Bu ayetler Allah'ın kullarına yönelik bir imtihandır. Yaratıklarını sınama çeşitlerinden dilediği ile denemek Allah'a ait bir haktır. Zaten dünya imtihan yurdudur.
Muhkemattan müslümanların her birine, fikir ayrılığı söz konusu olmadan açık bir anlam taşımasının kastedilmesi de muhtemeldir. Müteşabih ise dilleri farklı olduğu için insanlara karışık gelen ve maksadını anlamakta ihtilaf edilen ayetlerdir. Yahut da ayetin zahir yönünün, batın yönünden farklı anlama gelmesi, bu yüzden bazılarının görünen (zahiri) anlamı esas almaları, bazılarının da zahirinde Allah'a zulüm nispet etme ve onu yaratıklara benzetme anlamını gördükleri için batınını esas almalarıdır; halbuki müslümanlar haksızlık ve teşbihi Allah Tealadan uzak tutmakta ittifak etmiştir. Muhkemde elde edilen bilgi ile müteşabihten kastedilen anlamı bilmek mümkündür. Başka bir grup da şöyle demiştir: Muhkem manası açık ve seçik olandır. Şayet gerçek onların söyledikleri gibi olsaydı, ayetin anlamında insanların ihtilaf etmeleri ve herkesin benimsediği anlamın muhkem olduğunu iddia etmesi mümkün olmazdı. Zira o zahir ve açık olsaydı herkes ona uyardı ve aralarında görüş ayrılığı bulunmazdı.
Tefsirini yapmaya çalıştığımız bu ayet, Mutezile'nin iddialarına karşı delil mevcut olup onları reddetmektedir. Çünkü onların anlayışına göre Allah Teala sadece aslah (en uygun) olanı yapar. Halbuki O, burada muhkem olanı olmayandan ayırıp açıklamamıştır, şayet açıklamış olsaydı, bu insanlar için dini açıdan faydalı olurdu. Bu da şunu göstermektedir ki aziz ve celil olan Allah'ın, hazan insanları imtihan edip sınamak maksadıyla dinde onlar için aslah olanı yapmaması da caizdir. En doğrusunu bilen Allah'tır ya, bu hikmetin dışında kalan bir şey değildir. Sonra onların emretme hakkında söyledikleri doğrudur. Allah, içinde aslah olan şey bulunduğu için emrini, ancak itaat edilmesi için vermektedir. Bazan aksi daha uygun (aslah) olmasına rağmen, imtihan hikmetine bağlı olarak onlar için dinde aslah olmayan şeyi yapmalarını da isteyebilir. O zaman "aslah" lafzı dine daha yakın, daha çekici anlamına gelir. Başarıya ulaştıran sadece Allah'tır.
Bazıları şöyle demiştir: Muhkem anlamı aklen açıklanabilen; müteşabih ise anlamı aklen bilinmeyen ayettir; onun mahiyeti ancak nakille öğrenilir. Bazıları da şöyle bir fikir beyan etmiştir: İçinde emir, nehiy, helal ve harama dair hükümlerin bulunduğu ayetler muhkem olup müteşabih değildir. Müteşabih ise insanların bilmeye ihtiyaç duymadıkları hususlarda olur; mesela krallığın sonunu, hükümdar ve kralların sayısını haber vermek gibi. Ayrıca Allah tarafından vad edilen şeylerin mahiyetinin bilinmesi ve benzeri hususlar. Bütün güç ve kudret Allaha aittir. Şunun da belirtilmesi gerekir ki Mutezile mensuplarının bu konuda aradıklarını istedikleri gibi bulamayışları sebebiyle bunlar kendilerine müteşabih olmuştur. Biz müteşabih konusundaki gerçeği ve söylenmesi gereken şeyleri açıkladık. Hatalardan korunmak ve kurtuluşa ermek ancak Allah'ın yardımıyla mümkündür.
Bunlar kitabın esasıdır. Bu cümlenin, biri "kitabın aslıdır", öbürü de "diğerlerinden öndedir" anlamında olmak üzere iki manaya gelmesi mümkündür. Benzer şekilde Ummu'l-kura -Mekke'yi kastediyorum- da bu şekilde anlaşmalıdır. Çünkü o, diğer şehirlerden öncedir. Bu tabirle şehirlerin aslı anlamının kastedilmesi de muhtemeldir; tıpkı Fatiha suresine Ummu'l-Kur'an dendiği gibi; çünkü o asıldır veya diğer surelerden daha öndedir. En doğrusunu bilen Allah'tır. Bunlar kitabın esasıdır. Yani muhkem ayetler kitabın esasıdır. Müteşabih ise, "çünkü bu sığır bize ayırdedilemez hale geldi" mealindeki beyanda olduğu gibi başka manalarla benzerlik taşır, o müteşabihtir. Yine müşkil de, başka şeye ait bir şekil karıştığı için müşkil diye isimlendirilmiştir. Müteşabih kendisine başka şeye ait bir benzerlik karıştığı için müteşabih diye anılmıştır. En doğrusunu bilen Allah'tır.
Kalplerinde sapma meyli bulunanlar. Buna haktan ayrılmak anlamı verildiği gibi şüphe ve tereddüt manası da verilmiştir.
Fitne çıkarmak için ondaki müteşabihlerin peşine düşerler. Burada sadece müteşabihlere tabi olmak söz konusu olsaydı onlar mazur görülebilirlerdi, çünkü bir şeye tabi olmak onun amacına uyum sağlamak demektir. Bu ölçüye bağlı olarak "onu hakkını vererek okumakta olanlar ..." mealindeki ayetle -yani ona hakkıyla tabi olanlar-, "Rabbinizden size indirilene uyun!" mealindeki ayet de böyledir. Müteşabih de bize Rabbimizden indirilmiştir. Dolayısıyla ona tabi olan da hakikatte övülür. Bu durumda yukarıdaki ayette, gerçekte bir tabi olmanın bulunmadığı ortaya çıkmıştır, şayet bu durum mevcut olsaydı mazur görülürlerdi. Fakat -en doğrusunu Allah bilir ya- burada fikirlerinin bozuk olması sebebiyle tevil edilen görüşlere uymak söz konusudur. Görmez misin ki onlar ümmetin hükümranlığının ne zaman sona ereceğini bilmek istemişlerdir. Halbuki buna vakıf olmakta kıyameti ve sebebini bilmek söz konusudur. Bunlar ise Yüce Allah'ın, başkaları bir yana peygamberi bile haberdar etmediği bilgilerdir. Burada (kalplerinde sapma meyli bulunanların), hakikati kavramaktan aciz olan ve kendi kısır anlayışlarına uyan manası da kastedilmiş olabilir. Eğer onların bakışları muhkeme yönelik olsaydı, bu onları gayelerine ulaştırır ve ihtiyaçlarını karşılardı. Bütün güç ve kudret yüce Allah'a aittir.
Kalplerinde sapma meyli bulunanlar. Yani haktan ayrılma eğiliminde olanlar; bu, onların amaçları veya inançlarıydı, şayet burada kafirler kastediliyorsa. Müslüman olup da nefsani arzularına uyanlar kastediliyorsa o takdirde ikinci anlam esas alınır. Benzer şekilde dini gerçeğin aslına inanan her mezhep sahibini, şu ilahi beyanda görürüz: "Rabbinizden size indirilene uyun!" Başka bir ayette: "Kuşkusuz bu Kur'an en doğruya iletir". Diğer bir ayet ise şöyle: "Doğrusu bu Kur'an, İsrailoğullarına, üzerinde anlaşamadıkları pek çok şeyi açıklamaktadır". Ayetin zahirini esas alan kimse onun muhkem ve kendi fikrinin hak olduğunu ileri sürebilir; fakat hak olanı bulmak konusunda bütün gayretini gösterdikten, diğer görüş ve yorumu buna bağladıktan sonra. Durum böyle ise yapılacak şey ümmetin, zahire uymak konusundaki anlayışına teslim olmaktan ibarettir. Nitekim Hz. Peygamber'den (s.a.) rivayet edildiğine göre o, ümmetin fırkalara ayrılacağını haber vermiş, kendisinin ve ashabının (r.a.) yoluna sarılmalarına işaret etmiştir. Tevarüs edilen emir böyle olduğuna göre, ihtilaf edilen şeyin muhkem ve açık olana tabi kılınması gerekir. Bütün güç ve kudret Allah'a aittir. Müteşabihata yönelik te'vilin peşine düşen bidatçi, çoğunluğun görüşüne sarılan insanların zihinlerini karıştırmayı kastetmektedir. Bunun yanında hak ehline mensup gruplar da çoğunluk görüşüne sahiptir. Anlaşılmazlığın ortaya çıkışı sırasında konuların te'vili ile uğraşmayı terk eden kişi, ümmet nezdinde muhkem olana uymuş ve müteşabihe de hakkını vermiş olur. Bütün güç ve kudret Allah'a aittir. [Bu paragrafın başında zikredildiği gibi] öncelikli hedef bu ümmetin varlığının sonu ve kıyametin kopmasının zamanını belirlemekse; sıradan insanlar bir yana Cenab-ı Hakk'ın, peygamberlerini bile haberdar etmediği konularla veya zayıf akılların mahiyetini idrakten aciz kaldığı şeylerle uğraşanlar, avamın ve anlayışı zayıf kişilerin zihinlerini karıştırmayı kastetmektedir. Aziz ve Celil olan Allah, onların mahiyetini Allah'tan başka kimsenin bilemeyeceğini haber vermektedir, bu bilgi bizden başkasında bulunmuş olsun veya olmasın. Şayet böyle bir bilgi başkası tarafından bilinmişse bunu, akılların ulaşabileceği bir şey olduğu için değil, Yüce Allah sayesinde bilmiş olur. Ayetteki tabi olmanın anlamı ise daha önce anlatıldı.
Kalplerinde sapma meyli bulunanlar, [fitne çıkarmak] için, yani Kur'andan kendilerince benzeşenler, ondaki müteşabihlerin peşine düşerler. Denildi ki fitne küfür demektir. Fitnenin imtihan anlamına gelmesi de mümkündür; buna göre onlar müslümanları sınamak için bu ayetlerin peşine düşerler.
Onu (kişisel arzularına göre) te'vil etmek için. Yani, Allah Teala'nın, bu ümmet için takdir ettiği süre ve zamanı anlamak için. Te'vil'in asıl anlamı muntehadır, yani son sınırdır. Cenab-ı Hak ise halbuki onun te'vilini ancak Allah bilir, buyurmaktadır. Yani bu ümmetin sonunu ancak Allah bilir.
Müteşabih konusuna gelince, şayet o, hakkında fikir beyan edilemeyecek şeylerdense o odur. Eğer ilim ehlinin bileceği şeylerden olup onlar da onu açık seçik biliyorsa o da odur. Bu işin aslı şudur: İslamiyet hakkında fikir sahibi olan herkes, muhalifine karşı istidlalde bulunduğu ayetlere dayanarak, onun delil getirdiği ayetin müteşabih olduğunu, kendisinin ise açık anlamlı ayetlerle istidlal ettiğini ileri sürer. Ona göre kendisinin sahip olduğu görüş haktır. Halbuki, görüşünün hak olmadığı veya açık anlamlı olanı terk edip müteşabihin peşine düştüğü iddiası arasında fark yoktur. Bu tür problemlerin çözüm yolu, sahip olduğu fikri araştırıp incelemektir: şayet o, aklı, benimsemeye mecbur bırakacağı bir delil getirirse kabul edilir; aksi takdirde onun müteşabih konusunda iddia ettiği fikirlerin benzerini ileri sürmeye rakibinin de hakkı vardır.
Halbuki onun te'vilini ancak Allah bilir; bir de ilimde yüksek payeye erişenler. Derler ki: Ona inandık, hepsi rabbimiz katındandır. Bazıları bu ayette duraklama yeri, bir de ilimde yüksek payeye erişenler, kısmıdır demiştir. Bunu söyleyen, ardından cümleye, Derler ki ona inandık, hepsi rabbimiz katındandır, diye başlayarak devam eder. Buradaki "yekülune" (يقولون) yani "derler" lafzı, "kalıl" (قالوا) yani "dediler" anlamındadır. Buna göre, Ona inandık cümlesi de bildiğimiz şeye inandık, demek olur. "Yekülune" lafzının "kale" manasında kullanılması, dilde caizdir. Diğer alimler ise şöyle demiştir: Durma (vakf) yeri, ancak Allah bilir anlamındaki (الا الله) lafzının sonudur, İlimde Yüksek payeye erişenler derler ki: Ona inandık, hepsi rabbimiz katındandır, mealindeki cümlenin ise öncekinin devamı değil müstakil bir cümledir; yani muhkem, müteşabih ve diğerleri hepsine inandık ve hepsi Rabbimiz katındandır. Denildi ki "er-rasihun" (الراسخون) unutmamak için sürekli okuyanlar ve ilmini yapanlar demektir. Yine denildi ki "er-rasihun" (الراسخون) zihinlerine ve gönüllerine yerleştirilenler anlamına gelir. "en-Natihune" (النا طحون) natih, yani ilimde derinleşen anlamına geldiği de söylenmiştir.
Cenab-ı Hakk'ın müteşabih ayetleri indirmesinin hikmeti nedir? diye sorulursa şöyle cevap verilir: Müteşabih bilinen konulardan ise bu durumda iki ihtimal vardır: Biri, alimin cahile olan üstünlüğünü göstermek, diğeri de insanları ondan maksadın ne olduğunu araştırmaya ve orada kastedilen hususları incelemeye yönlendirmektir. Şayet müteşabih bilinmeyen şeylerden ise, o takdirde imtihan hikmetine mebnidir. Allah Teala bu konuda insanları susup hiç bir şey söylememekle imtihan etmektedir. Çünkü dünya, imtihan dünyasıdır. Kullarını imtihan türlerinin her biriyle sınamak Allanın iradesi dahilindedir.
(Bu inceliği) yalnız aklıselim sahipleri düşünüp anlar. Yani bundan ancak zeka ve akıl sahipleri öğüt alır.
Yorumu Yorumla
-
Enzele (أَنزَلَ)
İbn Fâris: Nun-ze-lam (n-z-l) kökünden geldiğini, asıl anlamının yüksek bir makamdan veya konumdan aşağıya doğru inmek olduğunu belirtir. Ayetteki "if'al" (enzele) formunun, daha önceki ayetlerde geçen ve tedriciliği (parça parça inmeyi) ifade eden "nezzele" fiilinden farklı olarak, kitabın temel ilkelerinin tek bir defada, bütünsellik içinde ve mutlak bir otoriteyle indirilmesini ifade ettiğini dilbilimsel olarak tahlil eder.
Râgıb el-İsfahânî: İlahi bilginin insan idrakine sunulması bağlamında fiili analiz eder. Burada kitabın bütüncül yapısına (Kuran'ın tamamına veya ana mesajına) dikkat çekildiği için, eylemin tek seferlik ve nihai bir indirme eylemi olarak "enzele" kalıbıyla kullanıldığını belirtir. Bu kullanım, kitabın taşıdığı muhkem ve müteşabih ayetlerin ilahi kaynağından çıkışındaki bütünlüğü simgeler.
Toshihiko Izutsu: Kuran'ın ontolojik iletişim modelinde, aşkın (transandant) yaratıcı ile zaman-mekanla sınırlı insanlık arasındaki dikey bilgi akışını sembolize ettiğini belirtir. Bu kelimenin, ilahi iradenin yeryüzüne müdahalesinin en somut ve edebi eylemi olduğunu analiz eder.
Muhkemât (مُّحْكَمَاتٌ)
İbn Fâris: Ha-kef-mim (h-k-m) kökünden geldiğini, bu kökün asıl anlamının "engellemek, bozulmaktan korumak ve bir şeyi sağlamlaştırmak" olduğunu açıklar. Ayetlerin "muhkem" olarak nitelendirilmesinin, onların anlamlarının her türlü şüpheden, çarpıtmadan ve yanlış yorumdan korunmuş, kendi içinde son derece sağlam ve net bir yapıya sahip olmasından kaynaklandığını ifade eder.
Râgıb el-İsfahânî: Anlamsal bir netlik çerçevesinde kelimeyi değerlendirir. Muhkem ayetlerin, manası apaçık olan, yoruma veya başka bir açıklayıcıya ihtiyaç duymayan, dinin hukuki ve akidevi temelini oluşturan kesin hükümler olduğunu analiz eder. Bu kelimenin kökenindeki "sağlamlık" vasfının, inancın sarsılmaz temellerini inşa etme işlevine işaret ettiğini detaylandırır.
Prof. Dr. Mustafa Öztürk: Kelimenin nüzul ortamındaki işlevine odaklanır. Muhkem ayetlerin, ilk muhatapların (Hicaz toplumunun) günlük hayatını, hukukunu ve inanç esaslarını doğrudan düzenleyen, spekülasyona kapalı ve pratik karşılığı olan net direktifler olduğunu belirtir. Bu ayetlerin, toplumsal düzenin omurgasını oluşturmak üzere bilerek yoruma kapalı, "sağlam" bir dilsel formda indirildiğini tahlil eder.
Ümm (أُمُّ)
İbn Fâris: Elif-mim-mim (e-m-m) kökünden geldiğini, asıl anlamının "bir şeyin aslı, kaynağı ve kendisine dönülüp başvurulan mercii" olduğunu belirtir. Biyolojik anneye de çocuğun kaynağı ve sığınağı olması hasebiyle bu ismin verildiğini ifade ederek, muhkem ayetlerin kitabın "anası" (ümmü'l-kitap) olmasının, diğer tüm manaların ve yorumların dönüp dolaşıp test edileceği nihai kök referans noktası olduğunu açıklar.
Râgıb el-İsfahânî: Kitabın anası tabirini, bir ağacın gövdesine benzeterek analiz eder. Nasıl ki dallar gövdeye tutunarak yaşarsa, dindeki tüm karmaşık, yoruma açık ve derinlikli (müteşabih) konuların da ancak bu sağlam temel kaynağa (ümme) irca edilerek (geri döndürülerek) doğru anlaşılabileceğini, e-m-m kökünün toplayıcı ve bağlayıcı doğası üzerinden detaylandırır.
Müteşâbihât (مُتَشَابِهَاتٌ)
İbn Fâris: Şın-be-he (ş-b-h) kökünden geldiğini, bu kökün asıl anlamının "iki şeyin birbirine benzemesi, bu benzerlikten dolayı ayırt edilememesi ve karmaşaya yol açması" olduğunu belirtir. Bu ayetlerin "müteşabih" olarak adlandırılmasının, ilk bakışta birden fazla anlama gelebilme ihtimali barındırmalarından ve gerçek mananın ancak derin bir ilimle (muhkemata vurularak) ayırt edilebilmesinden kaynaklandığını ifade eder.
Râgıb el-İsfahânî: Kelimenin teolojik derinliğini inceler. İlahi zat, ahiret, melekler gibi insanın duyusal tecrübesini aşan metafizik gerçekliklerin, insan dilinin sınırları içinde anlatılabilmesi için mecburen "benzetme" (teşbih) ve sembolik bir dille ifade edildiğini analiz eder. Bu kelimenin, aşkın olanın içkin bir dile tercüme edilmesinden doğan çok anlamlılığı temsil ettiğini vurgular.
Toshihiko Izutsu: Kuran'ın dil felsefesi bağlamında bu kavramı ele alır. Müteşabih ayetlerin, Kuran'ın çok katmanlı semantik yapısının bir göstergesi olduğunu belirtir. İnsan aklını sürekli olarak tek boyutlu okumadan kurtarıp tefekküre sevk eden, sıradan dilin ötesindeki yüce gerçeklikleri işaret eden "sembolik ve esnek" dilsel formlar olduğunu tahlil eder.
Prof. Dr. Hidayet Aydar: Klasik Arap edebiyatındaki retorik sanatlarına dikkat çeker. Kuran'ın, muhataplarının zihinsel kapasitelerini zorlamak, onları sığ bir ezbercilikten kurtarıp entelektüel bir çabaya ve derin düşünmeye (tefekkür) yöneltmek amacıyla dildeki bu teşbih ve mecaz imkanlarını bilinçli olarak kullandığını analiz eder.
Zeyğ (زَيْغٌ)
İbn Fâris: Ze-ye-ğayn (z-y-ğ) kökünden geldiğini, asıl anlamının "doğru olan yoldan ve haktan sapmak, eğrilmek, meyil göstermek" olduğunu belirtir. Güneşin batıya doğru meyl etmesinin de bu kökten türeyen kelimelerle anlatıldığını hatırlatarak, kelimenin kalpteki hakikat ekseninden bilinçli bir kaymayı ve hastalıklı bir yönelimi sembolize ettiğini açıklar.
Râgıb el-İsfahânî: Bu kelimeyi manevi ve psikolojik bir hastalık olarak tanımlar. Eğriliğin sıradan bir hata veya bilgisizlik değil, kişinin iç dünyasında hakikate karşı duyduğu kasti bir isteksizlik ve batıla duyulan çekim (meyil) olduğunu analiz eder. Kalbinde "zeyğ" olanların, muhkem olan netliği bırakıp kasten bulanık olana (müteşabih) yönelmelerinin bu ontolojik eğrilikten kaynaklandığını detaylandırır.
Fitne (الْفِتْنَةِ)
İbn Fâris: Fe-te-nun (f-t-n) kökünden geldiğini, bu kökün en temel ve fiziksel anlamının "altın veya gümüşü, içindeki cüruftan (pislikten) ayırmak için ateşe atıp eritmek" olduğunu ifade eder. Eşyayı aslına döndüren bu zorlu fiziksel işlemin, zamanla insanları sınamak, zorluklara maruz bırakmak, doğruyla yanlışı ayırmak için ortalığı karıştırmak manalarına evrildiğini dilbilimsel olarak tahlil eder.
Râgıb el-İsfahânî: Kelimenin teolojik ve sosyolojik katmanlarını inceler. Kalbinde eğrilik olanların, ayetleri bağlamından kopararak oluşturdukları yorumların, toplumda şüphe, kargaşa ve inanç krizleri (fitne) yaratmayı amaçladığını belirtir. Bu eylemin, müminlerin inançlarının saflığını test eden metafizik bir ateşe (imtihana) dönüştüğünü analiz eder.
Prof. Dr. Sadık Kılıç: Kavramın Kuran'daki evrimine dikkat çeker. Kökündeki maddi sınama/eritme anlamının, bu ayette epistemolojik ve sosyal bir kaosa, inançsal anarşiye ve toplumsal zihin karmaşasına doğru genişletildiğini; vahyin saf bütünlüğünü parçalama girişiminin Kuran retoriğinde en büyük yıkım (fitne) olarak kodlandığını savunur.
Te'vîl (تَأْوِيلِهِ)
İbn Fâris: Elif-vav-lam (e-v-l) kökünden geldiğini, asıl anlamının "bir şeyin aslına, başlangıç noktasına veya nihai varış yerine dönmesi, irca edilmesi" olduğunu belirtir. Sözü veya bir olayı, görünen yüzeyinden alıp asıl kast edilen nihai amacına veya kök manasına döndürme eylemine dilbilimsel olarak "te'vîl" denildiğini açıklar.
Râgıb el-İsfahânî: Tefsir ile te'vîl arasındaki ince semantik farka odaklanır. Tefsirin kelimelerin zahiri manalarını açıklamak olduğunu; te'vilin ise çok anlamlı (müteşabih) bir lafzı, bağlama ve akla en uygun olan derin anlamına çekmek, eylemin nihai sonucunu keşfetmek olduğunu analiz eder. Ancak ayette kötü niyetli kişilerin yaptığı "te'vîl" arayışının, ilahi metni kendi heveslerine uydurmak için aslından saptırma çabası olduğunu vurgular.
Prof. Dr. Mustafa Öztürk: Kelimenin nüzul dönemindeki kullanımına ışık tutar. İlk dönem Arapçasında te'vilin, "bir sözün eyleme dönüşmesi, rüyanın gerçekleşmesi veya bir işin nihai sonucu" anlamlarında kullanıldığını; ayetteki "onun te'vilini (nihai sonucunu/gerçek mahiyetini) Allah'tan başkası bilemez" vurgusunun, metafizik gerçekliklerin doğasını ancak yaratıcının bilebileceğine dair kesin bir sınır çizme amacı taşıdığını analiz eder. Sonraki asırlarda kelimenin tamamen "batıni/felsefi yorum" manasına daraltıldığını tahlil eder.
Râsihûn (الرَّاسِخُونَ)
İbn Fâris: Ra-sin-hı (r-s-h) kökünden geldiğini, temel anlamının "bir şeyin bulunduğu yerde kök salması, sabit kalması ve şiddetli sarsıntılara karşı yerinden oynamaması" olduğunu belirtir. Ağacın köklerinin toprağın derinliklerine nüfuz etmesinin de bu fiille anlatıldığını ifade ederek, ilimde derinleşenlerin zihinsel ve kalbi duruşlarındaki sarsılmazlığı dilbilimsel olarak ortaya koyar.
Râgıb el-İsfahânî: İlimdeki rüsuh (derinleşme) halini, şüphe rüzgarlarının deviremeyeceği bir epistemolojik kesinlik durumu olarak tanımlar. Bu kişilerin sadece çok fazla bilgiye sahip olanlar (alimler) değil, bildiklerini içselleştirmiş, muhkem ile müteşabih arasındaki ilahi uyumu kavramış ve idrak sınırlarını bilerek Allah'ın otoritesine teslim olmuş sarsılmaz karakterler olduğunu analiz eder.
Toshihiko Izutsu: Bu kelimeyi Kuran'ın bilgi kuramındaki en üst ideal mertebe olarak inceler. "Râsihûn", salt entelektüel bir merakla ayetleri deşenlerin aksine, bilginin sınırında durmayı bilen, zihinsel idrak (ilim) ile kalbi teslimiyeti (iman) kusursuzca sentezleyen ideal insan (mümin) modelini temsil ettiğini ontolojik bağlamda tahlil eder.
Elbâb (الْأَلْبَابِ)
İbn Fâris: Lam-be-be (l-b-b) kökünden gelen "lüb" kelimesinin çoğulu olduğunu belirtir. Kök anlamının "bir şeyin en saf, en temiz ve öz kısmı" olduğunu açıklar. Kabuktan (kışr) ayrılmış ceviz veya badem içine de lüb denildiğini hatırlatarak, her türlü heves, cehalet ve şüpheden (kabuktan) arınmış saf insan aklına bu ismin verildiğini ifade eder.
Râgıb el-İsfahânî: Kelimenin semantik derinliğini felsefi bir çerçevede ele alır. Her "akıl" sahibinin (akl-ı maaş) ulü'l-elbab olmadığını; ancak olayların yüzeyinde kalmayıp derinlerindeki hikmeti gören, muhkem ile müteşabih arasındaki ince ilahi bağı kavrayabilen, arınmış ve tefekküre dalmış üst düzey, parlak aklın bu kavramla karşılandığını detaylandırır. Kuran'ın nihai mesajının ancak bu "öz akıl" tarafından kavranabileceğini vurgular.
Yorumu Yorumla
Yorumu Yorumla