Âdiyât Sûresi, 4. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

فَاَثَرْنَ بِه۪ نَقْعاًۙ

[Türkçe Transkript]

Fe-eśerne bihi nak’â(n)

[Mâtürîdî]

4. "Derken o sırada tozu dumana katanlara;"

5. "Peşinden orada bir topluluğun ta ortasına dalanlara!"

---

Maksat devedir yorumu yapanlara göre toplanma hacda olur. Bilinen toplanma. Maksat attır diyenler ise düşmanın toplanmasını ve onların ortasına dalmayı kastederler.

[Etimolog]

Eserne (أثَرْنَ)

İbn Fâris, Mu'cem Mekâyîsi'l-Luğa’da kelimenin kökü olan se-ve-re (s-v-r) harflerinin temel anlamının "bir şeyin yerinden kalkması, heyecanlanması ve yayılması" olduğunu belirtir. Bu bağlamda, atların veya develerin şiddetli hareketiyle durağan toprağın yerinden sökülüp havaya fırlatılmasını ifade ettiğini kaydeder. Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât adlı eserinde "eserne" fiilinin kökenindeki "sevr" kavramının tozun veya dumanın havaya kalkması eylemine işaret ettiğini, ayetteki kullanımın ise hücum halindeki atların nallarının etkisiyle toprağın sükunetinin bozularak bir toz bulutuna dönüşmesini betimlediğini vurgular. Aisha Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı), kelimenin "ef'ale" kalıbında gelmesinin müteaddi (geçişli) bir anlam taşıdığını, yani tozun kendiliğinden kalkmadığını, atların sahip olduğu muazzam enerjinin bir sonucu olarak "kaldırıldığını" ifade eder; bu durumun ayetteki dinamizmi ve failin gücünü pekiştirdiğini savunur. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimeyi Cahiliye dönemi akın kültürüyle ilişkilendirerek, baskın anında atların hızının bir nişanesi olarak toprağın havaya savrulmasını, görsel bir efekt olarak saldırının şiddetini gösteren bir unsur olarak tanımlar. Angelika Neuwirth, surenin başındaki yeminlerin fonetik yapısında bu kelimenin, "dabh" (soluma) ve "kadh" (çarpma) seslerinden sonra gelen bir "yükseliş" ve "yayılma" anını temsil ettiğini, ses yapısının tozun havada dağılışını hissettirdiğini belirtir. Prof. Dr. Sadık Kılıç, kelimenin sadece fiziksel bir yer değiştirmeyi değil, aynı zamanda sükunetin parçalanarak bir hareket enerjisinin çevreye sirayet etmesini sembolize ettiğini ifade eder.

---

Nak'an (نَقْعًا)

İbn Fâris, ne-ke-a (n-k-a) kökünün temel manasının "havada yükselen ve asılı kalan ince toz" olduğunu belirtir; ayrıca bir yerde toplanmak veya suya doyurulmak anlamlarına da geldiğini, ancak savaş bağlamında atların kaldırdığı yoğun toz kütlesini ifade etmek için özelleştiğini kaydeder. Râgıb el-İsfahânî, "nak" kelimesinin özellikle koşan bineklerin ayaklarından çıkan ve havayı kaplayan toz olduğunu söyler; kelimenin bu bağlamdaki kullanımının saldırı meydanındaki kargaşayı ve görüşü kısıtlayan o yoğun atmosferi betimlediğini belirtir. Arthur Jeffery, The Foreign Vocabulary of the Qur'an çalışmasında, kelimenin kadim Arapça kökenli olduğunu ve Bedevi şiirinde savaş tasvirlerinin ayrılmaz bir parçası olarak "gubar" (toz) kelimesinden daha spesifik bir anlam taşıdığını, doğrudan "çöl tozunun havadaki bulutu" manasında kullanıldığını ifade eder. Toshihiko Izutsu, kelimenin semantik alanını incelerken bunun İslam öncesi kahramanlık şiirlerinde (hamâse) baskının en belirgin görsel işareti olduğunu, "nak" kelimesinin muhatabın zihninde doğrudan bir çarpışma ve kaos imgesi canlandırdığını vurgular. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin ayetteki işlevinin, saldırının sadece ses ve kıvılcım değil, aynı zamanda düşmanı içine alan yoğun bir kuşatma ve toz bulutuyla tamamlandığını göstermek olduğunu ifade eder. Prof. Dr. Hidayet Aydar, filolojik açıdan "nak" kelimesinin bir yerde toplanma özelliğine dikkat çekerek, bu tozun sadece kalkmakla kalmadığını, savaşın cereyan ettiği alanı adeta bir perde gibi kapladığını ve eylemin mekânsal derinliğini artırdığını belirtir.