Zümer Sûresi, 34. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

لَهُمْ مَا يَشَٓاؤُ۫نَ عِنْدَ رَبِّهِمْۜ ذٰلِكَ جَزٰٓؤُا الْمُحْسِن۪ينَۚ

[Türkçe Transkript]

Lehum mâ yeşâûne ‘inde rabbihim(c) żâlike cezâu-lmuhsinîn(e)

[Mâtürîdî]

"Rab’leri katında onlar için diledikleri her şey vardır; işte bu, güzel davrananların ödülüdür.”

---

Bu âyet-i kerime, vâdedilen mükâfatın bir ve iki kişiye değil, bütün müminlere verileceğine işaret etmektedir.

[Etimolog]

Lehum (لَهُمْ)

İbn Fâris, aidiyet, tahsis ve mülkiyet bildiren "lâm" (le) edatı ile üçüncü çoğul şahıs "hum" (onlara) zamirinin birleşimi olduğunu belirtir. Cümlenin başına alınarak (takdim edilerek) "sadece onlar için vardır / onlara has kılınmıştır" şeklinde mutlak bir mülkiyet ve tahsis (hasr) anlamı taşıdığını kaydeder.

---

Mâ (مَا)

İbn Fâris, akılsız varlıkları, cansız nesneleri, durumları ve eylemleri niteleyen "o şey ki, her ne" anlamındaki ism-i mevsûl (ilgi zamiri) olduğunu kaydeder. İnsanın tahayyül edebileceği (veya edemeyeceği) tüm o devasa arzu nesnelerinin ve nimetlerin sınırlarını alabildiğine genişleten, kapsamlı (mutlak) bir varlık işaretleyicisidir.

---

Yeşâûne (يَشَاءُونَ)

İbn Fâris, "ş-y-e" kökünün sözlükte "irade etmek, kastetmek, dilemek, arzu etmek ve yönelmek" anlamlarına geldiğini tespit eder. Muzari çoğul formdaki "yeşâûne" (dilerler / isterler / arzu ederler) eyleminin; dünyadaki fani, kısıtlı ve çelişkili arzuların aksine, ahirette failin zihninden geçen o sınırsız ve özgür iradenin (meşîetin) anında varlık sahasına çıkmasını nitelediğini belirtir.

Râgıb el-İsfahânî, meşîet (dileme) kavramının sadece basit bir heves olmadığını, iradenin eyleme dönüşme aşamasındaki o mutlak kararlılık olduğunu söyler. "Diledikleri her şey" (mâ yeşâûn) fermanının; cennetteki mükâfatın belli bir menüyle veya kotayla sınırlandırılmadığını, insanın o sonsuz ve arınmış fıtri hayal gücünün (iradesinin) bizzat o mükâfatın sınırlarını belirlediğini vurgular.

Prof. Dr. Mustafa Öztürk, bu fiili ontolojik bir özgürlük zirvesi olarak değerlendirir. Yeryüzünde şirke, tağuta ve kibre boyun eğmeden hakikati (sıdkı) tasdik eden o muvahhid aklın; dünyada çektiği o iradi kısıtlamalara (takvaya) karşılık, ahirette evrenin Yaratıcısı tarafından "mutlak bir irade hürriyeti ve sınırsız bir arzu (meşîet) kapasitesiyle" ödüllendirildiğini ifade eder.

---

İnde (عِنْدَ)

İbn Fâris, "a-n-d" kökünün sözlükte "bir şeye yakın olmak, huzurunda bulunmak, mekân, taraf ve nezdinde" anlamlarına geldiğini tespit eder. Zaman ve mekân zarfı olan "inde" (katında / huzurunda) kelimesinin; o sınırsız dileklerin ve mükâfatların uzak ve ulaşılamaz bir galakside değil, doğrudan kâinatın sahibinin o mutlak şefkatli ve şeffaf makamının "tam karşısında/nezdinde" tahakkuk edeceğini nitelediğini belirtir.

---

Rabbihim (رَبِّهِمْ)

İbn Fâris, "r-b-b" kökünün sözlükte "sahip, efendi, terbiye eden, gözeten, besleyen ve yöneten" anlamlarına geldiğini tespit eder. "Rabbihim" (Onların Rableri) tamlamasının; o devasa lütufları verecek olan makamın sadece ruhsuz bir yargıç olmadığını, bilakis o muvahhid kitleyi yeryüzünde yoktan var eden, besleyen ve adaletle terbiye eden o yegâne "Sahib" (Allah) olduğunu nitelediğini belirtir.

---

Zâlike (ذَٰلِكَ)

İbn Fâris, uzaklık ve yücelik/şiddet bildiren işaret zamiri "zâ", "l" harfi ve muhatap bildiren "ke" harfinin birleşimidir. "İşte bu / Şu anlatılan devasa lütuf" (zâlike) kelimesinin, az önce tasvir edilen o "katında diledikleri her şeyin verilmesi" fermanını işaret ederek onu mutlak, sarsılmaz bir mükâfat statüsüne hapsettiğini belirtir.

---

Cezâu (جَزَاءُ)

İbn Fâris, "c-z-y" kökünün sözlükte "bir şeye karşılık vermek, bedelini ödemek, yeterli olmak ve borcu kapatmak" anlamlarına geldiğini tespit eder. "Cezâu" (karşılığıdır / bedelidir) isminin; o lütufların rastgele dağıtılan bir hediye olmadığını, dünyada sıdkı (hakikati) getiren ve tasdik eden o sarsılmaz iradenin, ilahi adalet terazisindeki ontolojik ve hak edilmiş "mutlak ödemesi/faturası" olduğunu nitelediğini belirtir.

Râgıb el-İsfahânî, cezâ kavramının dilde hem iyilik hem de kötülük için verilen "tam ve denk karşılık" olduğunu söyler. Cennetteki bu sınırsız nimetlerin bir "ceza/bedel" olarak isimlendirilmesinin, evrendeki hiçbir iyiliğin (veya kötülüğün) karşılıksız kalmayacağını, Sünnetullah'ın şaşmaz bir adaletle (matematikle) işlediğini mühürlediğini vurgular.

---

el-Muhsinîn (الْمُحْسِنِينَ)

İbn Fâris, "h-s-n" kökünün sözlükte "çirkinliğin (kubh) ve kötülüğün mutlak zıddı olarak güzellik, iyilik, estetik, kusursuzluk ve fayda" anlamlarına geldiğini tespit eder. İf'al babındaki ism-i fâil çoğul formunda olan "el-muhsinîn" (ihsan edenlerin / işini en güzel yapanların / iyilik üretenlerin) isminin; failin inancını ve eylemlerini baştan savma değil, ontolojik bir estetikle, Allah'ı görüyormuşçasına en mükemmel, en dengeli ve en ahlaki formda (ihsan kıvamında) var etmesini nitelediğini belirtir.

Râgıb el-İsfahânî, ihsan kavramının dildeki en yüksek ahlaki mertebe olduğunu söyler. Adalet, sadece borcunu ödemek ve hakkını almakken; "ihsan", adaletin de ötesine geçerek insanın fıtratındaki o en yüce cömertliği, güzelliği ve fedakârlığı sergilemesidir. İhsan edenler (muhsinler), eyleme ruh, kalite ve niteliksel bir mükemmellik katan o asil faillerdir.

Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın etik sisteminde "ihsan" mefhumunu, ahlaki estetiğin zirvesi olarak inceler. Hakikati (sıdkı) yalanlayan müşriklerin ürettiği o kaotik ve çirkin (kubh) dünyaya karşılık; muvahhidlerin (takva sahiplerinin) yeryüzünde sadece doğruya inanmakla kalmayıp, o doğruyu "en güzel ve kusursuz eylemlerle" (ihsanla) hayata geçiren o sarsılmaz ahlaki kitleyi (muhsinîn) temsil ettiğini tespit eder. Güzellik (ihsan) eken, karşılığında (ceza) sınırsız güzellik biçer.

Prof. Dr. Sadık Kılıç, bu kavramı ontolojik bir liyakat olarak değerlendirir. "İşte bu, muhsinlerin (iyilik üretenlerin) karşılığıdır" (zâlike cezâu'l-muhsinîn) fermanının; dindeki en yüksek mükâfatın (sınırsız meşîetin/arzunun), ancak yeryüzünde kendi ahlakını ve eylemini "en estetik, en şeffaf ve en faydalı" (ihsan) düzeye çıkaranlara tahsis edildiğini; ihsanın, aklın tağutlardan arınarak varoluşsal bir "güzellik sanatı" inşa etmesi olduğunu ifade eder.