Zâriyât Sûresi, 17. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

كَانُوا قَل۪يلاً مِنَ الَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ

[Türkçe Transkript]

Kânû kalîlen mine-lleyli mâ yehce’ûn(e)

[Mâtürîdî]

17-18. "Onlar gecenin az bir kısmında uyurlardı. Seher vakitlerinde Rab’lerinden bağışlanmalarını dilerlerdi.”

---

Seher Vaktinde İstiğfar

Sonra Allah Teâlâ, onların güzel davranışlarını sayarken şunları söylemektedir: Onlar gecenin az bir kısmında uyurlardı. Yani geceleri çok az uyurlardı. Seher vakitlerinde Rab’lerinden bağışlanmalarını dilerlerdi. Bütün müfessirler bu âyeti namaz kılarlardı diye tefsir ettiler. Onlar, istiğfarın bağışlanmayı dilemek anlamına geldiği için böyle tefsir ettiler, çünkü bağışlanmayı dilemek bazan namazla olur, bazan dil ile söylemekle, bazan da mal dağıtmakla olur. Âyetin gerçek mânada istiğfar anlamına gelmesi de muhtemeldir. Yüce Allah onları bu özellikleriyle övmektedir, çünkü istiğfarın kabul edileceği en çok umulan vakit seher vakitleridir. İbn Ömer’in (r.a.), talebesi Nâfı’e, seher vakti gelince bana haber ver, dediği rivayet edilir. O, seher vaktine kadar namaz kılar, sonra seher vakti geldiğinde dua eder, istiğfarda bulunurdu.

[Etimolog]

Kânû (كَانُوا)

İbn Fâris, "k-v-n" kökünün temel olarak bir şeyin var olması, meydana gelmesi ve bir halden başka bir hale geçmesi anlamlarına geldiğini belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "kâne" fiilinin burada isim cümlesinin başına gelerek, müttakilerin dünya hayatındaki tutarlı ve yerleşik karakterlerini, bu davranışların onların hayatında geçici değil, kalıcı bir nitelik olduğunu ifade ettiğini açıklar. Theodor Nöldeke, mazi (geçmiş zaman) formundaki bu kullanımın, cennetteki ödüllerin gerekçesi olan geçmişteki salih amelleri hikaye eden ve bu eylemlerin kesinliğini pekiştiren bir anlatı üslubu olduğunu belirtir. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin geçmiş zaman kipiyle gelmesinin, onların bu örnek davranışlarının tamamlanmış ve takdir edilmiş bir hayat tarzı olduğunu vurguladığını ifade eder.

---

Kalîlen (قَلِيلًا)

İbn Fâris, "k-l-l" kökünün azlık, hafiflik ve bir şeyin miktarının düşük olması anlamına geldiğini belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "kalîl" kelimesinin çokluğun zıddı olduğunu, burada ise gecenin uykuyla geçen kısmının ne kadar sınırlı ve az olduğunu vurgulamak için kullanıldığını açıklar. Celaleddin el-Suyuti, kelimenin miktar bildiren bir sıfat olarak, muhsinlerin gece vaktindeki istirahat sürelerini asgari düzeyde tuttuklarını ifade ettiğini kaydeder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin nekre (belirsiz) ve tenvinli gelişinin, uykunun miktarındaki o "azlığı" daha da çarpıcı hale getirdiğini ve fedakarlığın büyüklüğüne işaret ettiğini belirtir. Prof. Dr. Hidayet Aydar, "kalîl" kelimesinin burada uykunun süresine yönelik niceliksel bir daraltma yaparak, manevi uyanıklığın fiziksel dinlenmeye üstün geldiğini dilbilimsel olarak ortaya koyduğunu söyler.

---

Mine'l-leyli (مِنَ اللَّيْلِ)

İbn Fâris, "m-n" (min) edatının burada bir bütünden parçayı ayırma (teb'iz) işlevi gördüğünü, "l-y-l" kökünün ise güneşin batışından doğuşuna kadar geçen, aydınlığın zıddı olan zaman dilimi anlamına geldiğini belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "leyl" kelimesinin kökeninde karanlığın örtücülüğü olduğunu, müminlerin bu örtücü zaman diliminin yalnızca küçük bir kısmını (min) uykuya ayırdıklarını ifade eder. Angelika Neuwirth, "mine'l-leyl" tamlamasının erken Mekke surelerinde gece ibadeti bağlamında kullanılan teknik bir zaman belirleyicisi olduğunu ve sessizliğin derinliğini temsil ettiğini belirtir. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, harf-i cerin kattığı "parçalık" anlamının, gecenin büyük bir kısmının ibadetle ihya edildiğini, uykunun ise sadece zorunlu bir parça olarak kaldığını vurguladığını ifade eder. Prof. Dr. Sadık Kılıç, "leyl" kelimesinin etimolojik olarak sükunet ve dinginlik manasıyla birleşerek, müttakilerin bu dinginliği ilahi vuslat için değerlendirdiklerini anlattığını belirtir.

---

Mâ (مَا)

Celaleddin el-Suyuti, buradaki "mâ" edatının iki şekilde anlaşılabileceğini; ya kendisinden sonraki fiili mastar haline getiren (mâ-i masdariyye) ya da cümlenin anlamını pekiştiren, fazladan gelen (zâide) bir edat olduğunu belirtir. Aisha Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı), Kur'an üslubunda hiçbir kelimenin gereksiz olamayacağını savunarak, bu "mâ"nın eylemin (uyumanın) niteliğini belirginleştiren ve "ne kadar da az uyurlardı" şeklinde bir hayret ve takdir anlamı katan edebi bir vurgu olduğunu ifade eder. Theodor Nöldeke, kelimenin buradaki işlevinin cümlenin ritmik yapısını ve ayet sonu kafiyesini destekleyen fonetik bir unsur olduğunu belirtir. Prof. Dr. Hidayet Aydar, "mâ"nın masdar görevi görerek "uyumaları" eylemini bir bütün olarak nitelediğini ve bu eylemin azlığına dair vurguyu pekiştirdiğini söyler.

---

Yehce'ûn (يَهْجَعُونَ)

İbn Fâris, "h-c-a" kökünün sadece gece uyumak anlamına geldiğini, gündüz uykusu için bu kökün kullanılmadığını belirterek, kelimenin zaman kısıtlı bir uyku eylemini ifade ettiğini açıklar. Râgıb el-İsfahânî, "hec'" kelimesinin derin olmayan, hafif ve geceye mahsus bir uyku manası taşıdığını, bu yönüyle müminlerin gece boyunca tam bir gaflet uykusunda değil, yalnızca zorunlu bir dinlenme halinde olduklarını belirtir. Toshihiko Izutsu, "yehce'ûn" fiilinin Kur'an'ın dindarlık tipolojisinde geceyi ihya edenlerin fiziksel durumunu tanımlayan özel bir kelime olduğunu ve uykuya dalıp gitmek yerine geçici bir istirahat tonu taşıdığını vurgular. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, fiilin geniş zaman (muzari) formunda gelmesinin, onların bu az uyuma ve geceyi ibadetle geçirme hallerinin her gece tekrarlanan düzenli bir alışkanlık ve seciye olduğunu gösterdiğini ifade eder. Prof. Dr. Sadık Kılıç, etimolojik kökteki geceye mahsus uyku anlamının, muhsinlerin biyolojik ihtiyaçlarını ilahi bir disiplin altına alarak nefislerini tezkiye etme çabalarını yansıttığını belirtir. Prof. Dr. Hidayet Aydar, çoğul muzari yapının, bu üstün ahlaki tutumun müttaki topluluğun kolektif bir vasfı olduğunu dilbilimsel olarak pekiştirdiğini söyler.