Tweet
اَلَمْ يَرَوْا كَمْ اَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ اَنَّهُمْ اِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ
-
-
Elem yerav kem ehleknâ kablehum mine-lkurûni ennehum ileyhim lâ yerci’ûn(e)
-
"Kendilerinden önce nice nesilleri helâk ettiğimizi ve onların artık kendilerine dönüp gelmediğini görmezler mi?"
Şöyle bir soru sorulabilir: Onlar ölümden sonra dirilmeye ve tekrar hayata dönmeye inanmadıkları halde, onların kendilerine geri dönecekleri nasıl delil olarak getirilir? Buna birkaç açıdan cevap verilir. Birincisi, onlar görmezler mi, yani Mekkeliler onların dünyada helâk edildiklerini görmüşlerdir. Onlar artık kendilerine dönüp gelmezler, yani onlar, kendilerinin bu dünyada neden helâk edildiklerini ve nasıl azap gördüklerini haber vermek için dirilip gelemezler. Onların ancak peygamberleri inkâr etmeleri yüzünden helâk edildiklerini gördüğünüze göre, bundan ibret alıp yaptıklarınızdan vazgeçsenize! Yahut Allah şöyle demektedir: Peygamberleri inkâr etmeleri yüzünden kendilerinden önce nice nesilleri helâk ettiğimizi ve onların artık kendilerine -kıyâmet gününe kadar asla- dönüp gelmediğini görmezler mi? Bunların ikisi de aynı anlama gelir. Veyahut bu âyet, tenasüh inancını benimseyenlerin iddialarının bâtıl olduğu mânasına gelir, çünkü car şöyle diyorlar: Ruhlar bir bedenden çıktıklarında başka bir bedene girerler. En doğrusunu Allah bilir ya, Cenâb- Hak da onları reddederek şunu söylemektedir: Kendilerinden önce nice nesilleri helâk ettiğimizi ve onların artık kendilerine geri dönüp gelmediğini görmezler mi? Burada biz Cenâb-ı Hakk'ın, ruhun şu cesetten çıkıp bu cesede girdiğine dair bir haber verdiğini görmüyoruz. Veyahut bu âyet, İbn Abbas'ın sözlerinde adı geçen bir kavmin iddiasını reddetmek mânasına gelmektedir. Rivayete göre İbn Abbasa (r.a.) şöyle sorulmuş: Bazı insanlar, kıyamet gününden önce Hz. Ali'nin (ruhunun) dünyaya tekrar gönderileceğini söylüyorlar. Sonra İbn Abbas (r.a.) dedi ki: Öyleyse onların kadınlarıyla evlenen ve miraslarını paylaşan bizler ne kötü bir milletmişiz! Sonra da şu âyeti okumuş: Kendilerinden önce nice nesilleri helâk ettiğimizi ve onların artık kendilerine dönüp gelmediğini görmezler mi? Nihayet âyetin işaret ettiği anlama dair başka bir ihtimal de şudur: Ayet-i kerîme, ölümden sonra dirilmenin gerekli olduğunu ifade etmektedir; çünkü peygamberleri inkâr eden ve onları tasdik eden ile övülmesi ve yerilmesi gereken işler yapan herkes bu dünyada eşittirler, tasdik edenle inkâr eden, övülen ve yerilen işler yapanın ayırdedilmesi için mutlaka başka bir âlemin varlığı gereklidir. Şu âyet-i kerîme de bunu teyit etmektedir: (Yasin, 32)Yorumu Yorumla
-
Elem (أَلَمْ)
Diyanet İslam Ansiklopedisi, kelimenin Arap dilbilgisinde istifham (soru) hemzesi olan "e" ile, muzari fiili cezmedip anlamını geçmiş zamana ve olumsuza çeviren "lem" edatının birleşmesinden oluştuğunu belirtir. Bu gramatikal kurgu, "Görmediler mi?" şeklinde çevrilse de, aslında muhatabın (müşriklerin) bildiği ve inkâr edemeyeceği bir gerçeği ona onaylatmak (takrir) amacıyla kurulan güçlü bir sözdizimsel giriş hücresidir.
Prof. Dr. Mustafa Öztürk, edatın retorik işlevini tahlil eder. Kur'an'ın polemik dilinde "Elem" (Görmediler mi / Hiç düşünmediler mi) şeklindeki istifham-ı takriri (onaylatıcı soru) kalıbı, muhatabın içine düştüğü bilişsel körlüğü yüzüne vurmak için kullanılır. Şehir halkının inatçı kibrine karşı hitabın aniden bu edatla evrensel bir tarihe çevrilmesi, muhatabın şahsi kibrini insanlık tarihinin mezarlığı (helak edilen kavimler) karşısında ezmeye yönelik edebi bir sarsıntıdır.
Yerav (يَرَوْا)
İbn Fâris, kelimenin kökünü "r-e-y" olarak tespit eder. Bu kökün temel, somut anlamının "gözle bakmak, fiziksel olarak bir nesneyi müşahede etmek" olduğunu, mecazen ise "zihnen idrak etmek, bilmek, bir görüş (rey) sahibi olmak" anlamlarına geldiğini açıklar. Muzari (geniş/şimdiki zaman) ve çoğul kalıbında gelen fiilin sonundaki nûn harfi, başındaki "lem" edatı sebebiyle düşmüştür.
Râgıb el-İsfahânî, "r-e-y" kökünü bilgi teorisi ekseninde derinleştirir. Ona göre "rü'yet" (görme) eylemi, sadece basar (fiziksel göz) ile gerçekleşen optik bir eylem değildir; aynı zamanda basiret (kalp gözü) ile olayların ardındaki hakikati, tarihsel nedenselliği ve ilahi ibreti "kavrama" eylemidir. "Görmediler mi?" sorusu, müşriklerin yeryüzünde harabelerini fiziksel olarak gördükleri (basar) eski kavimlerin sonundan neden zihinsel bir sonuç (basiret/ibret) çıkarmadıklarını sorgulayan etimolojik bir yargılamadır.
Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın dini semantiğinde "görme" (rü'yet) fiilinin "körlük" (a'mâ/dalâlet) kavramıyla olan zıtlığını inceler. Müşriklerin evrendeki ilahi ayetlere ve tarihe bakıp hiçbir ahlaki ders çıkarmamaları, onların sadece ontolojik bir cehalet içinde olduklarını değil, aynı zamanda varoluşsal bir "körlük" yaşadıklarını gösterir. Toshihiko Izutsu'ya göre bu eylem (yerav), Kur'an'ın insan aklından beklediği en temel felsefi faaliyettir: Tarihi ibret nazarıyla okumak.
Kem (كَمْ)
Diyanet İslam Ansiklopedisi, Arap dilbilgisinde bu edatın "kem-i haberiye" (çokluk/haber bildiren kem) olduğunu kaydeder. Soru sormaktan ziyade, "nice, ne kadar da çok" anlamlarına gelerek, sayısının hesaba gelmeyecek kadar fazla olduğunu belirtir. Kendisinden sonra gelen "helak etme" eyleminin istisnai veya nadir bir olay olmadığını, insanlık tarihi boyunca (sünnetullah gereği) sayısız kez tekrarlandığını gramatikal bir abartıyla (mübalağa) sabitler.
Ehleknâ (أَهْلَكْنَا)
İbn Fâris, kelimenin kökenini "h-l-k" olarak belirler. Bu kökün temel, somut anlamının "bir şeyin parçalanması, düşmesi, varlığının son bulması, ölmesi ve çökmesi" olduğunu açıklar. İf'âl babında, mazi (geçmiş zaman) kalıbında gelen "ehleknâ" (biz helak ettik/yok ettik) fiili, bir toplumun kendi iç dinamikleriyle yavaş yavaş çürümesinden ziyade, dışarıdan gelen ani, mutlak ve kök kazıyıcı bir iradeyle (ilahi azapla) varlık sahnesinden silinmesini etimolojik olarak ifade eder.
Râgıb el-İsfahânî, "h-l-k" kökünü adalet ve ceza ekseninde tahlil eder. Ona göre helak eylemi, evrendeki ahengi (Tevhid'i) bozan, elçilere şiddet uygulayan ve fıtrata savaş açan toplumların (karye/kavm), adeta hastalıklı bir organın kesilip atılması gibi, insanlık bedeninden "yok edilerek" temizlenmesidir. Eylemin sonundaki "nâ" (biz) zamiri, bu yok edişin kaotik bir doğa felaketi değil, ilahi bir adalet (ceza) mekanizması olduğunu gösterir.
Toshihiko Izutsu, kelimenin Kur'an'ın eskatolojik ve tarihsel semantiğindeki ağırlığını inceler. Tanrı'nın "Helak ettik" fiilini kullanması, O'nun yeryüzü tarihindeki aktif, cezalandırıcı ve düzenleyici rolünün teyididir. Toshihiko Izutsu'ya göre kibirli insan medeniyetleri (Ad, Semud vb.) kendilerini yenilmez sanırken, ilahi irade "h-l-k" kökü üzerinden bu seküler kibri ontolojik bir hiçe çevirir. Helak, Tanrı'nın tarihe attığı mutlak sondur.
Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin retorik bağlamdaki gücünü değerlendirir. Müşriklerin Hz. Muhammed'i ve elçileri taşlamakla, yok etmekle tehdit etmelerine karşılık; asıl yok edicinin (mühlik) yeryüzü otoriteleri değil, doğrudan Allah olduğunu "Biz helak ettik" (Ehleknâ) azamet çoğuluyla vurgulamak, inkarcıların kibrine karşı kullanılan muazzam bir edebi caydırıcılık (inzâr) silahıdır.
Kablehum (قَبْلَهُمْ)
İbn Fâris, kelimenin kökünü "k-b-l" olarak tespit eder. Bu kökün temel anlamının "yönelmek, yüz, ön taraf, zaman veya mekân olarak önde/önce olmak" olduğunu açıklar. "Kabl", ardın (ba'd) zıttıdır. Etimolojik olarak zaman çizgisinde konuşulan andan daha önce yaşanmış, geride bırakılmış ve tamamlanmış bir dönemi ifade eder.
Râgıb el-İsfahânî, "k-b-l" kökünü tarihsel süreklilik bağlamında yorumlar. Ayette "onlardan önce" (kablehum) denmesi, muhatap alınan topluluğa (Mekke müşriklerine veya kıssadaki şehir halkına) kendi varlıklarının tarihte bir ilk olmadığını hatırlatır. Tarih, ontolojik bir bütündür ve "öncekilerin" başına gelen felaketler, eğer aynı ahlaki suçlar (şirk ve inat) işlenirse, "sonrakilerin" de başına gelecek olan değişmez yasanın aynasıdır.
Mine (مِنَ)
Diyanet İslam Ansiklopedisi, Arap dilbilgisinde "min" harf-i cerrinin burada "beyâniyye" (açıklama) veya "teb'îz" (bütünden bir parça bildirme) işlevi gördüğünü belirtir. "Helak ettiklerimizin kimler olduğunu açıklayacak olursak..." şeklinde bir anlamsal köprü kurarak, yok edilenlerin sıradan bireyler değil, "kurûn" (nesiller/medeniyetler) olduğunu gramatikal olarak detaylandırır.
El-Kurûni (الْقُرُونِ)
İbn Fâris, kelimenin kökenini "k-r-n" olarak belirler. Bu kökün temel, somut anlamının "iki şeyi birbirine yaklaştırmak, birleştirmek, bir araya getirmek ve aynı ipte bağlamak" olduğunu açıklar. "Karn" kelimesi (çoğulu kurûn), etimolojik olarak aynı zaman diliminde yaşayan, aynı olaylara şahitlik eden, aynı kültürü ve ahlaki değerleri paylaşarak birbirine "bağlanmış/birleştirilmiş" olan insan topluluğunu (nesli/çağı) ifade eder.
Râgıb el-İsfahânî, "k-r-n" kökünü sosyolojik bir zaman birimi olarak tahlil eder. Ona göre bir "karn" (nesil), yaklaşık olarak bir insan ömrü (yetmiş ila yüz yıl) kadar bir süreyi kapsayan ve o çağın sosyo-kültürel yapısını domine eden kalabalıktır. "Kurûn" (nesiller) kelimesinin çoğul ve belirlilik takısıyla (el-kurûn) gelmesi, helak edilenlerin basit kabileler değil, çağlarına damga vurmuş koca koca medeniyetler ve çağlar olduğunu gösteren muazzam bir tarihsel tasvirdir.
Angelika Neuwirth, kelimenin Kur'an'ın vaaz (homiletik) yapısındaki yerini inceler. Kur'an'da "el-Kurûn" kelimesinin sıklıkla helak bağlamında kullanılması; dinleyiciye (Mekkelilere) yeryüzünün geçiciliğini ve eski nesillerin (kurûn) kalıntılarının ahlaki birer uyarı (memoriam) olduğunu hatırlatan güçlü bir tarih teolojisidir (Heilsgeschichte). Yeryüzü, helak edilmiş koca kuşakların (kurûn) mezarlığıdır.
Arthur Jeffery, The Foreign Vocabulary of the Qur'an adlı eserinde "k-r-n" kökünün Arapça etimolojisine uygun olmakla birlikte; kelimenin "zaman/çağ/nesil" anlamında kullanılmasının, Süryanicedeki "qarna" ve İbranicedeki "qeren" (kuşak, çağ, nesil) kelimeleriyle ortak bir Sami kavramsal evrenini yansıttığını ifade eder. Kur'an, muhataplarının tarihsel hafızasındaki bu ortak kelimeyi (kurûn) kullanarak uyarısını evrensel bir boyuta taşır.
Ennehum (أَنَّهُمْ)
Diyanet İslam Ansiklopedisi, Arap dilbilgisinde masdariyet ve pekiştirme bildiren "enne" (ki şüphesiz, şu gerçeği ki) edatı ile "hum" (onlar) gaib çoğul zamirinin birleşmesinden oluştuğunu belirtir. Cümle kurgusunda "görmediler mi?" (elem yerav) fiilinin nesnesini (mefulünü) cümleye bağlayan bir köprüdür. Muhatapların tarihten çıkarmaları gereken o mutlak felsefi sonucu, "şu gerçeği ki..." diyerek gramatikal bir katiyetle sunar.
İleyhim (إِلَيْهِمْ)
Diyanet İslam Ansiklopedisi, yönelme bildiren "ilâ" (e/a, onlara doğru) harf-i cerri ile "him" (onlar) zamirinin birleşiminden oluştuğunu kaydeder. Cümle kurgusunda eylemden (dönmekten) önce zikredilmesi (takdim), eylemin imkansızlığının hedefini daraltır. Helak edilenlerin "kendilerine, kendi dünyalarına, arkada bıraktıklarına" doğru bir daha asla yöneltilmeyeceklerini bildiren sözdizimsel bir tahsistir (sınırlandırma).
Lâ (لَا)
Diyanet İslam Ansiklopedisi, muzari fiilin başına gelerek onu olumsuzlayan (nefy) edattır. Yok edilen nesillerin yeryüzüne tekrar dönmeleri fikrini hem şimdiki zaman hem de gelecek zaman ekseninde kesinkes reddeden, ahiret ve dünya arasındaki ontolojik bariyeri kapatan gramatikal bir kalkandır.
Yerciûn (يَرْجِعُونَ)
İbn Fâris, kelimenin kökünü "r-c-a" olarak tespit eder. Bu kökün temel anlamının "bir şeye geri dönmek, eski haline rücu etmek, çıktığı yere tekrar yönelmek" olduğunu açıklar. Fiilin muzari (geniş/şimdiki zaman) ve çoğul (onlar) formunda (yerciûn / dönmezler) kullanılması; doğan, yaşayan, kibirlenen ve ardından ilahi azapla yeryüzünden silinen o devasa medeniyetlerin (kurûn), terk ettikleri yeryüzü sahnesine (hayata) bir daha geri adım atmalarının etimolojik olarak imkânsız olduğunu ifade eder.
Râgıb el-İsfahânî, "r-c-a" kökünü eskatolojik (ahirete dair) zaman felsefesi ekseninde tahlil eder. Ölüm ve helak, tek yönlü bir ontolojik kapıdır. Helak edilen nesillerin (kurûn) "geri dönememeleri" (lâ yerciûn); onların dünyaya yeniden gelip hatalarını telafi etme şanslarının sonsuza dek ellerinden alındığını, yeryüzündeki serüvenlerinin ve imtihanlarının mutlak olarak mühürlendiğini gösterir.
Prof. Dr. Sadık Kılıç, kelimeyi varoluşsal bir bağlamda değerlendirir. Tarihte helak olan nesillerin dünyaya "geri dönmemesi", sadece fiziksel bir biyolojik yok oluş değildir; bu, insanın evrendeki varlığının bir "tekrara" (reenkarnasyona veya ikinci bir dünya şansına) kapalı olduğunu gösteren tevhidî bir uyarıdır. Hayat bir keredir ve helak, bu tekil fırsatın sonsuz bir hüsranla kaybedilmesidir.
Dücane Cündioğlu, kelimenin felsefi hermenötik (yorum) boyutunu, ayetin başındaki "görmediler mi?" (elem yerav) sorusuyla bağlayarak inceler. İnsan aklının en büyük körlüğü, tarihin çöplüğüne yuvarlanan ve "asla geri dönemeyen" (lâ yerciûn) o milyonlarca insanın kalıntılarına bakıp, kendisinin de o geri dönülemez yola doğru hızla gittiğini "görememesi"dir. Bu son kelime, kibrin ne kadar geçici, zamanın ve ilahi adaletin ise ne kadar geri döndürülemez (gayr-ı kabil-i rücu) olduğunun felsefi bir feryadıdır. Müşrikler (ve her çağdaki kibirli muktedirler), gidenlerin bir daha asla geri dönemediği o yutucu hiçliğe bakmaya davet edilmektedir.
Yorumu Yorumla
Yorumu Yorumla