Tweet
لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلٰٓى اَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ
-
-
Lekad hakka-lkavlu ‘alâ ekśerihim fehum lâ yu/minûn(e)
-
"Andolsun ki onların çoğu hakkında o söz (azap) gerçekleşecektir; çünkü onlar iman etmeyecekler."
Bu beyan, İblise söylenen bir sözdür, çünkü Cenâb-ı Hak meâlen şöyle söylemişti: "Kesinlikle ben cehennemi, sen ve bütün sana uyanlarla dolduracağım!", "Cehennemi hem insanlar hem cinlerle dolduracağım", yani işte bu söz, hak ve gerçek oldu. Bu âyetin, bazı müfessirlerin söylediği kişiler hakkında olması da muhtemeldir: Bir grup insan Resûlullah'ı (s.a.) öldürmeye, eziyet etmeye niyetlenmişlerdi. Cenâb-ı Hak da bir veya ikisi dışında onları helâk eyledi. Bu âyetin Hz. Peygamber'i (s.a.) inkâr eden, onun risâletini reddeden ve ona tâbi olmayı terkeden herkes hakkında gelmiş olması da mümkündür. Hiç şüphe yok ki kendilerine peygamber gönderilenlerin çoğu böyle idi ve bu ceza onlara âhirette verilecektir. Yahut bu âyet, asla iman etmeyeceklerini Cenâb-ı Hakk'ın bildiği belli bir kavim hakkındadır. Görmez misin ki bunun hemen arkasından meâlen şöyle buyurmaktadır: "Kendilerini uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir, asla iman etmezler".
Sonra "Kesinlikle cehennemi onlarla dolduracağım meâlindeki âyetle andolsun ki onların çoğu hakkında o söz (azap) gerçekleşecektir; çünkü onlar iman etmeyecekler anlamındaki ilâhî kelâm, Mûtezile'nin iddiasını reddetmektedir. Çünkü Cenâb-ı Hak cehennemi bahsettiği kişilerle dolduracağını vâdetmektedir; bu durumda Mûtezile'ye sorulur: Allah vâdine vefa göstermeyi dilemiş midir, dilememiş midir? Eğer, dilememiş derlerse, kendilerine şöyle denilir: Öyleyse Allah, vâdinde durmamayı dilemiştir. Bu ise, sözün en vahşisi ve en aşırısıdır. Şayet onlar, Allah vâdinde vefa göstermeyi dilemiştir derlerse, bu durumda şunu da söylemeleri gerekir: Allah onların fiillerini yapmalarını dilemiştir, dolayısıyla onlara bizim sözümüzün gereği uygulanmıştır. Hatalardan korunma ancak Allah'ın yardımıyla mümkündür.Yorumu Yorumla
-
Lekad (لَقَدْ)
Diyanet İslam Ansiklopedisi, bu ifadenin Arap dilbilgisinde iki ayrı pekiştirme edatının birleşiminden oluştuğunu belirtir. Başındaki "le" harfi yemin (kasem) veya tekid (pekiştirme) bildiren "lam" edatıdır. "Kad" edatı ise mazi (geçmiş zaman) fiilinin başına geldiğinde kesinlik, gerçekleşmişlik ve tahkik (şüphesiz öyle oldu) anlamı katar. Bu ayetteki bağlamında iki edatın üst üste kullanımı, ilahi hükmün gerçekleşmesindeki sarsılmaz kesinliği vurgular.
Prof. Dr. Mustafa Öztürk, edatın Kur'an retoriğindeki işlevini psikolojik ve iletişimsel bir zeminde değerlendirir. Müşriklerin inatçı ve alaycı tutumlarına karşı cümlenin doğrudan çifte pekiştirme edatıyla (lekad) başlaması, muhatabın inkârını sözdizimsel bir şiddetle kırma ve cümlenin devamında gelecek olan "hükmün kesinleşmesi" yargısına zihinsel bir sarsıntıyla hazırlama stratejisidir.
Hakka (حَقَّ)
İbn Fâris, kelimenin kökünü "h-k-k" olarak belirler. Bu kökün temel, somut anlamının "bir şeyin sabit olması, yerleşmesi, sağlamlaşması ve kaçınılmaz hale gelmesi" olduğunu ifade eder. İbn Fâris'e göre "hakka" fiili, etimolojik olarak bir hükmün veya durumun her türlü şüpheden arınarak, iptal edilemez ve geri döndürülemez bir şekilde kesinlik kazanmasını ifade eder.
Râgıb el-İsfahânî, "h-k-k" kökünü ontolojik ve hukuki bir çerçevede inceler. Ona göre kelimenin özünde "bir şeyin hikmetin ve gerçeğin gerektirdiği şekilde, tam olması gerektiği gibi vuku bulması" yatar. Ayette "hükmün hak olması", ilahi azabın veya dışlanmışlığın keyfi bir ceza değil, muhatapların kendi inatçı eylemleri neticesinde varoluşsal bir zorunluluğa, adil ve kesinleşmiş bir sonuca dönüşmesi anlamına gelir.
Toshihiko Izutsu, Cahiliye dönemi Arapçasında "hakk" kelimesinin daha çok fiziksel bir gerçekliği veya kabile içi hak iddialarını ifade ettiğini, Kur'an'ın ise bu kökü alarak ona derin bir teolojik, eskatolojik (ahirete dair) ve ahlaki kesinlik kazandırdığını belirtir. Toshihiko Izutsu'ya göre "hakka" eylemi, ilahi adaletin şaşmaz mekanizmasının devreye girmesini ve inkarcılar üzerindeki ontolojik hükmün sabitlenmesini belgeler.
Diyanet İslam Ansiklopedisi, fiilin mazi (geçmiş zaman) kalıbında kullanılmasının, eylemin ahirette veya gelecekte olacak bir ihtimalden ziyade, ilahi ilimde ve takdirde çoktan verilmiş, bitmiş ve kesinleşmiş bir karar olduğuna yönelik gramatikal bir işaret olduğunu kaydeder.
El-Kavlu (الْقَوْلُ)
İbn Fâris, kelimenin kökünü "k-v-l" olarak tespit eder. Bu kökün temel anlamının "ağızdan çıkan söz, ifade etmek, konuşmak" olduğunu belirtir. İbn Fâris'e göre eylem, zihindeki bir niyetin veya kararın ses ve harfler aracılığıyla dışa vurulmasını sağlayan en temel iletişim köküdür.
Râgıb el-İsfahânî, "k-v-l" kökünü bağlamsal olarak analiz eder. Kur'an terminolojisinde bu kelimenin sadece sıradan bir söz veya hitap olmadığını; yerine göre "inanç, iddia, karar ve ilahi hüküm" anlamlarına geldiğini belirtir. Ayetteki "el-kavl" (söz), belirlilik takısıyla (marife) kullanıldığından rastgele bir sözü değil, Allah'ın inkarcılara yönelik önceden belirlediği azap veya mühürleme "kararını/hükmünü" etimolojik bir kesinlikle temsil eder.
Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin tefsir geleneğindeki karşılığını retorik bir düzleme taşır. "Sözün hak olması" ifadesindeki "söz" (kavl) kelimesinin, Kur'an'ın bütünlüğündeki "İblis'e uyanların cehennemi dolduracağına" dair ezelî uyarıyı ve ilahi yasayı (sünnetullah) simgelediğini ifade eder. Bu bağlamda kelime, sıradan bir lügat anlamını aşarak, gerçekleşmesi zorunlu olan kozmik bir yasanın adlandırılmasıdır.
Dücane Cündioğlu, kelimeyi anlambilim açısından felsefi bir boyutta değerlendirir. İlahi "kavl"in (sözün), beşeri dildeki gibi bir telaffuzdan ibaret olmadığını, "Kün" (Ol) emrindeki gibi var edici veya yok edici ontolojik bir kudret eylemi olduğunu vurgular. Sözün onların üzerine hak olması, varoluşsal bir mühürlenmeyi ifade eder.
Alâ (عَلَىٰ)
Diyanet İslam Ansiklopedisi, bu harf-i cerrin (ilgecin) Arapçada temel olarak "yükseklik, üstünlük ve bir şeyin üzerinde olma" (isti'la) anlamı taşıdığını belirtir. Ayetin bu spesifik bağlamında edat, "lehinde" (li) kullanımının zıttı olarak "aleyhinde, zararına" anlamı üretir. Hükmün onların "üzerine" hak olması, ilahi kararın karşı konulamaz bir ağırlıkla, yukarıdan aşağıya doğru ve ezici bir şekilde onları kuşattığını bildiren sözdizimsel bir araçtır.
Prof. Dr. Mustafa Öztürk, "alâ" edatının cümleye kattığı psikolojik ağırlığı tahlil eder. İlahi hükmün (el-kavl) sadece onlar hakkında verilmiş bir karar olmadığını, aksine bu kararın "üzerlerine çökmesi" ve onları çaresiz bırakması anlamını taşıdığını belirtir. Edat, kaçışın imkânsızlığını uzamsal bir metaforla destekler.
Ekserihim (أَكْثَرِهِمْ)
İbn Fâris, kelimenin kökünü "k-s-r" olarak belirler. Bu kökün temel anlamının "azlığın zıttı olarak çokluk, sayıca veya miktar olarak fazla olmak" olduğunu açıklar. İbn Fâris'e göre "ekser", ism-i tafdil (kıyaslama/üstünlük) kalıbında olup, belirli bir bütün içindeki en büyük parçayı, ezici çoğunluğu ifade eder.
Râgıb el-İsfahânî, "k-s-r" kökünü niceliksel ve niteliksel bağlamda inceler. Kur'an'da "ekser" kelimesinin genellikle insanların hakikat karşısındaki duyarsızlıklarını, nankörlüklerini veya akılsızlıklarını ("çoğu bilmez", "çoğu şükretmez" gibi) nitelemek için kullanıldığına dikkat çeker. Ayetteki "ekserihim" (onların çoğu) ifadesi, küfrün (inkârın) toplumsal bir istisna değil, kitle psikolojisinin hâkim eğilimi olduğunu etimolojik olarak tesciller.
Diyanet İslam Ansiklopedisi, kelimenin sonundaki "hum" (onlar) aidiyet zamiriyle birlikte, spesifik olarak muhatap alınan Kureyş veya Mekke toplumunun demografik ve sosyolojik gerçekliğine işaret ettiğini belirtir. Toplumun tamamının değil de "çoğunun" (ekserihim) helake veya inançsızlığa mahkûm olduğunun belirtilmesi, içlerinden inanacak azınlığa açık kapı bırakan hassas bir gramatikal ve teolojik sınırlamadır.
Fehum (فَهُمْ)
Diyanet İslam Ansiklopedisi, bu ifadenin "fâ" (atıf ve sebep edatı) ile "hum" (onlar) zamirinin birleşiminden oluştuğunu kaydeder. Cümlenin bu noktasındaki "fâ", Arapçada "fâ-i ta'kibiyye" veya "sebebiyye" olarak işlev görür. İlahi hükmün onların aleyhine kesinleşmesi durumuyla, onların inanmamaları durumu arasında doğrudan, mantıksal ve kaçınılmaz bir neden-sonuç zinciri kurar.
Prof. Dr. Mustafa Öztürk, "fâ" edatının Kur'an'ın retorik örgüsündeki kilit rolünü analiz eder. Bu edat, inkarcıların iman etmemelerinin anlık bir tesadüf veya basit bir tercih olmadığını; atalarının uyarılmamışlığından başlayan, gafletle devam eden ve ilahi hükmün aleyhlerine kesinleşmesiyle mühürlenen sistematik bir sürecin "nihai neticesi" olduğunu vurgulayan edebi bir bağlaçtır.
Lâ (لَا)
Diyanet İslam Ansiklopedisi, Arap dilbilgisinde "lâ" edatının muzari (geniş/şimdiki) fiilin başına gelerek "nefy" (olumsuzluk) işlevi gördüğünü belirtir. Ayette kendinden sonra gelen "iman etme" eylemini hem şimdiki zaman hem de gelecek zaman boyutuyla kesinkes olumsuzlar. Bu yapı, muhatapların içinden bulunduğu ruhsal kapalılık halinin sürekliliğini gramatikal olarak sabitler.
Yu'minûn (يُؤْمِنُونَ)
İbn Fâris, kelimenin etimolojik kökenini "e-m-n" olarak tespit eder. Bu kökün temel, somut anlamının "korkunun zıttı olarak güven duymak, kalbin mutmain (sakin) olması, emniyette hissetmek ve birine güvenip onu doğrulamak" olduğunu açıklar. İbn Fâris'e göre iman etmek, kişinin inandığı şeye karşı içinde hiçbir şüphe veya korku barındırmadan kendini tam bir güven duygusuyla teslim etmesidir.
Râgıb el-İsfahânî, "e-m-n" kökünü teolojik bir çerçevede tahlil eder. Ona göre "iman" sadece zihinsel bir tasdik veya sözlü bir onay değildir; kişinin Allah'ın elçisinin getirdiği hakikati kalben onaylayıp (tasdik) ona boyun eğerek varoluşsal bir güvenliğe (emniyet) geçiş yapmasıdır. Ayette kelimenin muzari (geniş/şimdiki zaman) ve çoğul yapısında olumsuzlanması (lâ yu'minûn), bu kitlenin hakikate karşı kalıcı bir güvensizlik, şüphe ve inat içinde kilitlendiğini ifade eder.
Arthur Jeffery, The Foreign Vocabulary of the Qur'an adlı eserinde "e-m-n" kökünün saf Arapça bir temelden gelmesine rağmen, kelimenin Kur'an'daki formunun (if'âl babındaki iman kullanımının) ve dini/teolojik "inanç" karşılığının geç antik çağdaki diller arası etkileşimin bir yansıması olduğunu savunur. Kelimenin dini literatürdeki bu özel manasının, Süryanicedeki "haimen" ve Habeşçedeki "haymana" (inanmak, iman etmek) formlarıyla anlamsal bir paralellik ve tarihsel bir kavram ortaklığı taşıdığını kanıtlarıyla sunar.
Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın dini semantiğinde "iman" kavramının "küfr" (inkâr/nankörlük) kavramıyla olan köklü zıtlığını inceler. Cahiliye toplumunda güven ve bağlılık yalnızca kabileye ve kana yönelikken, Kur'an "e-m-n" kökünü devralıp insanlık tarihindeki en büyük semantik dönüşümlerden birini gerçekleştirerek, bağlılığı kabileden alıp mutlak ve tek olan Tanrı'ya yöneltmiştir. Toshihiko Izutsu'ya göre ayette "inanmazlar" eyleminin kökeni, salt bir bilgi eksikliği değil, bu yeni ontolojik otoriteye (Tanrı'ya) güven duymayı ve teslim olmayı reddeden kabilevi kibrin dışavurumudur.
Dücane Cündioğlu, kelimenin ontolojik boyutunu felsefi bir dille yorumlar. Ona göre iman eylemi (e-m-n), epistemolojik bir "bilme" meselesinden ziyade varoluşsal bir "güvenme ve sığınma" meselesidir. Ayette onların iman etmeyeceğinin söylenmesi, kalplerindeki güven (emniyet) duygusunun ilahi hitaba karşı tamamen mühürlenmesi ve hakikate varoluşsal olarak kapanmaları anlamını taşır.
Yorumu Yorumla
Yorumu Yorumla