Yusuf Sûresi, 74. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

قَالُوا فَمَا جَزَٓاؤُ۬هُٓ اِنْ كُنْتُمْ كَاذِب۪ينَ

[Türkçe Transkript]

Kâlû femâ cezâuhu in kuntum kâżibîn(e)

[Mâtürîdî]

(Görevliler), Peki, yalan söylüyorsanız (sizde) bunun cezası nedir? diye sordular.

---

Yani içinizde yalan söyleyen olur ve bu da ortaya çıkarsa, onun cezası nedir?

[Etimolog]

Kâlû (قَالُوا)

Kelimenin kökü k-v-l şeklindedir. İbn Fâris, bu kökün temel anlamının "bir şeyi dille ifade etmek, ses çıkarmak ve beyan etmek" olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "kavl" eyleminin sadece bir ses değil, zihindeki bir düşüncenin dış dünyaya aktarılması ve bir hükmün ortaya konması olduğunu ifade eder. Toshihiko Izutsu, Kur'an'daki diyalog yapısı içerisinde bu fiilin bir eylemi başlatan veya karşı tarafı bir "hukuki taahhüde" zorlayan gücüne dikkat çeker. Mısırlı görevlilerin bu sözü (kâlû), meselenin basit bir hırsızlık araştırmasından, suçun cezasının belirleneceği hukuki bir pazarlık evresine geçişini temsil eder.

---

Cezâuhu (جَزَاؤُهُ)

Kelimenin kökü c-z-y şeklindedir. İbn Fâris, bu kökün temel anlamının "bir şeyin karşılığını vermek, yeterli gelmek ve bir bedel ödemek" olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "cezâ" kavramının hem iyi hem de kötü amelin tam dengi olan sonuç olduğunu, burada ise işlenen bir suçun (hırsızlık) yasal bedeli anlamında kullanıldığını ifade eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, bu kelimenin kullanımını "hukuki bir strateji" olarak analiz eder. Yusuf'un görevlileri "Cezası nedir?" (cezâuhu) diye sorarak, hırsıza Mısır kanunlarına göre değil, kardeşlerin kendi geldikleri yerin (Kenan diyarı) kanunlarına göre ceza verilmesini sağlayacak bir usul zemini hazırlamaktadırlar. Bu soru, suçun cezasını bizzat sanıkların kendi hukuk sistemleri üzerinden itiraf ettirme amacı taşır.

---

Kâzibîn (كَاذِبِينَ)

Kelimenin kökü k-z-b şeklindedir. İbn Fâris, bu kökün temel anlamının "gerçeğin zıttı, asılsızlık ve bir şeyin dayanaksız olması" olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "kizb" kavramının haberin gerçekliğe (vakıaya) uygun olmaması hali olduğunu ifade eder. Toshihiko Izutsu, bu kelimeyi "sıdk" (doğruluk) kavramının ontolojik zıttı olarak analiz eder. Prof. Dr. Hidayet Aydar, görevlilerin "Eğer yalan söylüyorsanız" (in küntüm kâzibîn) şartını koşmalarını, kardeşlerin bir önceki ayette yaptıkları o büyük yeminleri ve "biz hırsız değiliz" iddialarını test eden sarsıcı bir "doğruluk kontrolü" olarak değerlendirir. Kardeşler, yalan söylemiş olmaları durumunda kendi ahlaki kimliklerinin (kâzibîn) bedelini ödemeye bu kelime üzerinden davet edilmektedirler.