Sâffât Sûresi, 132. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

اِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِن۪ينَ

[Türkçe Transkript]

İnnehu min ‘ibâdinâ-lmu/minîn(e)

[Mâtürîdî]

129-130. “Onun hakkında, ‘İlyas’a selâm olsun!’ ifadesini sonradan gelen nesiller arasında devam ettirdik.”

131. “İşte iyileri biz böyle ödüllendiririz.”

132. “Çünkü o bizim mümin kullarımızdandı.”

---

Onun hakkında, ‘İlyas’a selâm olsun!’ ifadesini sonradan gelen nesiller arasında devam ettirdik. Daha önce de söylediğimiz gibi Cenâb-ı Hak onun adını ve hakkındaki güzel övgüyü sonradan gelen nesiller arasında da devam ettirmiştir. Sadece İlyas'a selâm olsun cümlesi müstesna, bu bölümdeki âyetlerin hepsinin yorumunu daha önce kaydetmiştik.

[Etimolog]

innehu (إِنَّهُ)

Arapçada isim cümlelerinin başına gelerek "şüphesiz, muhakkak, kesinlikle" anlamı veren, cümleye mutlak bir tekit (pekiştirme) ve sarsılmazlık katan "inne" tahkîk harfi ile, üçüncü tekil şahıs eril "hu" (o) zamirinin kaynaşmış halidir.

Celaleddin el-Suyuti, ayetin sözdizimsel inşasında bu yapının belagat ilmindeki eşsiz teolojik onaylayıcılığına dikkat çeker. Kuran, İlyas'ın o devasa putperest krallığa (Baal kültüne) karşı tek başına verdiği amansız mücadeleyi ve aldığı mükafatı anlattıktan sonra, sıradan bir durum cümlesi kurmaz; "Şüphesiz o..." (innehu) diyerek, İlyas'ın şahsiyetini, cesaretini ve teslimiyetini ilahi makamda hiçbir şüpheye, tartışmaya veya yoruma yer bırakmayacak mutlak bir kesinlikle (tahkik ile) mühürler.

Angelika Neuwirth, Mekki surelerin dramatik ve anlatısal kurgusunda bu başlangıç edatının (inne), peygamber kıssalarının nihai yargı (epilog) bölümündeki en sarsılmaz "kapanış şablonu" olduğunu tahlil eder. Olay örgüsü bitmiş, putperestlerin kibri yenilmiş ve geriye sadece İlyas'ın tevhidi kimliğinin (o/hu) gökler tarafından ebediyen tasdik edildiği bu mutlak yargı cümlesi kalmıştır. İlyas'ın direnişi, bu "inne" edatının içinde zedelenmez bir anıt gibi korunur.

---

min (مِنْ)

Arapça dilbilgisinde "den/dan, ayrılma, başlangıç noktası" anlamları taşıyan, ancak burada bir bütünün parçasını veya ait olunan sosyolojik/teolojik zümreyi ifade etme (teb'îz/beyan) işlevi gören harf-i cerdir. Sonraki kelimeye geçerken esre (kesra) ile harekelenir.

Celaleddin el-Suyuti, ayetin sözdiziminde bu edatın "min-i teb'îziyye" (bir parçası, o bütüne ait olma) görevini üstlendiğini belirtir. Bu edat, İlyas'ı dağlarda yapayalnız kalmış, tekil ve kopuk bir isyancı figür olmaktan çıkararak; onu insanlık tarihi boyunca tevhid sancağını taşıyan o şerefli, devasa ve erdemli zümrenin (mümin kulların) organik, ayrılmaz ve en asli "bir parçası" (min) olarak Kuran'ın sosyolojik hafızasına ve peygamberler kervanına bağlar.

---

ibâdinâ (عِبَادِنَا)

Arapça "a-b-d" kökünden türemiş olan "abd" (kul) isminin kuralsız/kırık çoğulu olan "ibâd" (kullar) ile, birinci çoğul şahıs "nâ" (bizim) zamirinin birleşiminden oluşur. Ayette "min" edatıyla mecrur (esreli) konumdadır. İbn Fâris, etimolojik tahlillerinde "a-b-d" kökünün temel manasının "yumuşaklık, boyun eğmek, itaat etmek, zillet (kibirsizlik) ve kendi iradesini mutlak bir otoriteye hür bir şekilde teslim etmek" olduğunu belirtir.

Râgıb el-İsfahânî, "abd" kelimesinin Kuran lügatindeki çoğul formlarının barındırdığı ontolojik ayrıma dikkat çeker. Kuran, sıradan, iradesiz veya zoraki köleleri ifade etmek için genellikle "abîd" çoğulunu kullanırken; Allah'a kendi hür iradesiyle, şuuruyla, aşkla ve sarsılmaz bir teslimiyetle boyun eğen seçkin kullar için daima "ibâd" çoğulunu kullanır.

Toshihiko Izutsu, Kuran'ın ontolojik semantiğinde "kulluk/ubudiyet" mefhumunun İlyas'ın mücadele ettiği şirk sistemi (Baal kültü) içindeki sarsıcı karşılığını tahlil eder. İsrailoğulları, devlet baskısıyla bir taşa (Baal'e) boyun eğmiş ve fıtratlarını o sahte efendiye köle (abîd) yapmışlardı. İlyas ise yeryüzünün krallarına ve sahte tanrılarına itaat etmeyi reddederek, insanın asıl onurunu ve gerçek hürriyetini sadece ve mutlak olan Yaratıcı'ya "kul olmasında" (abd) bulmuştur. İlyas, koca bir devlete isyan ederek, göklerin o şerefli kulluk tahtına oturmuştur.

Prof. Dr. Sadık Kılıç, bu kavramın barındırdığı teolojik ve psikolojik aidiyete (kurbiyyete) dikkat çeker. Kuran, sadece "kullar" dememiş, kelimenin sonuna "nâ" (Bizim) azamet zamirini ekleyerek "ibâdinâ" (Bizim kullarımız/bize ait olan kullar) tamlamasını kurmuştur. Yurdundan edilen, toplumundan dışlanan ve yapayalnız kalan İlyas, yeryüzünde kimsesiz bırakılmamış; Allah'ın "Bizim" diyerek üzerine titrediği, mülkiyetine aldığı ve kendi katında eşsiz bir onurla etiketlediği o mutlak ilahi aidiyetin ve korumanın içine alınmıştır.

---

el-mu'minîn (الْمُؤْمِنِينَ)

Arapça "e-m-n" kökünden türetilmiş, if'al babında, ism-i fâil (etken ortaç) vezninde, kurallı eril çoğul (cemi müzekker salim) bir isimdir. Ayette "ibâdinâ" kelimesinin sıfatı olarak mecrur (esreli/yâ harfi ile) konumundadır. Başındaki harf-i tarif (el) kelimeyi belirli (marife) yapar. İbn Fâris, etimolojik çözümlemelerinde "e-m-n" kökünün temel manasının "korku, endişe ve paniğin tam zıttı; nefsin sükûnet bulması, mutlak bir güvene ermek, emniyet, şüpheden kurtulmak ve sarsılmaz bir şekilde tasdik etmek" (iman) olduğunu belirtir.

Râgıb el-İsfahânî, "iman/mümin" kavramının Kuran terminolojisinde salt zihinsel bir tasdik, soyut bir felsefi inanç veya dilde kalan bir dogma olmadığını; kalbin mutlak bir sükûnetle Allah'a "güvenmesi" ve bu güveni en zorlu, tecrit edilmiş ve ölümcül anlarda (İlyas'ın putperest kralla yüzleşmesinde olduğu gibi) bizzat pratik hayatta şüpheye yer bırakmadan "emniyetle/eylemle" ispat etmesi olduğunu vurgular. Mümin, her şeyini kaybetme tehlikesiyle yüzleştiğinde bile ruhsal dengesini ilahi vahye yaslanarak koruyan kişidir.

Arthur Jeffery, kelimenin Sami dilleri ailesindeki filolojik arka planına inerek; "e-m-n" kökünün İbranice ve Aramicede de (Amen/Amin) "gerçektir, sağlamdır, güvenilirdir ve tavizsiz tasdik ediyorum" anlamlarında Ortadoğu dinler tarihindeki en köklü monoteistik mühür olduğunu belirtir.

Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin polemik ve teolojik zeminine inerek; İlyas'ın gösterdiği o şaşmaz direnişin, "mümin" kelimesinin içini eylemsel olarak nasıl doldurduğunu ifade eder. İman, İlyas'ın koskoca bir devlet aygıtı ve zalim bir krallık (Ahab dönemi) karşısında dururken bile Allah'ın gücüne karşı en ufak bir şüphe (şek) duymamasının, aklını ve kalbini ilahi iradenin önünde güvenle (emniyetle) sabitlediği o yüce, korkusuz ve ahlaki durumun adıdır.

Diyanet İslam Ansiklopedisi'nde de "iman" bahsinde peygamber kıssalarındaki bu kapanış formülünün ("Şüphesiz o bizim mümin kullarımızdandı") kilit bir rol oynadığı kaydedilir. Kuran, bir elçinin dünyevi mücadelesini kapatırken onu mucizeleriyle veya felsefi zekasıyla övmez; "muhsin" (iyilik yapan) olmanın ve "mürsel" (elçi) olmanın en temel zemininde, Allah'a duyulan o mutlak, saf ve sarsılmaz "imanın" (el-mu'minîn sıfatının) yattığını belgeleyen nihai bir peygamberi şeref beratı sunar. İlyas'ın koca bir tarihsel devrimi, bu tek kelimelik tevhidi temel (iman) üzerine inşa edilmiştir.