Sâffât Sûresi, 128. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

اِلَّا عِبَادَ اللّٰهِ الْمُخْلَص۪ينَ

[Türkçe Transkript]

İllâ ‘ibâda(A)llâhi-lmuḣlasîn(e)

[Mâtürîdî]

127-128. “Ama onu yalancılıkla suçladılar. Bu yüzden, Allah’ın samimi kulları dışında, onlar mutlaka cehenneme konulacaklar arasında olacaklar.”

---

Ama onu yalancılıkla suçladılar. Bu yüzden, onlar mutlaka cehenneme konulacaklar arasında olacaklar. Cenâb-ı Hak burada onların nereye konulacaklarını açıklamamaktadır, lâkin âyette onların ancak cehenneme ve azaba konulacaldarı anlaşılmaktadır. Çünkü zevk ve lezzet ehli, girecekleri yere kendileri girerler, fakat azap ehli kendi istekleriyle değil zorla sokulurlar. Nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurur: “O gün cehennem ateşine itile kakıla götürülecekler”, “O gün yüzüstü ateşe sürüklenirler”, “Ve alevli ateşe girecektir”. Ancak Allah’ın samimi kullan müstesna! Burada Cenâb-ı Hak samimi kullarını istisna etmekte, onların cehenneme sokulmayacağını söylemektedir.

[Etimolog]

illâ (إِلَّا)

Arapçada kendisinden önceki genel hükümden, kendisinden sonra gelen unsuru hariç tutan, ayıran ve istisna eden (istisna edatı) mutlak bir bağlaçtır. Cümlede "ancak, müstesna, şunlar hariç" anlamlarına gelir.

Celaleddin el-Suyuti, ayetin sözdizimsel inşasında bu edatın belagat ilmindeki eşsiz kurtarıcı (istisna) işlevine dikkat çeker. Bir önceki ayette (127. ayette) İlyas'ı yalanlayanların "kesinlikle azaba zorla getirilecekleri" (le muhdarûn) şeklindeki o korkunç ve mutlak eskatolojik hüküm verilmişti. Araya giren "illâ" (ancak/hariç) edatı, o devasa ilahi gazabın ve helakin önüne gramatikal ve teolojik çelikten bir duvar örerek; azabın kör ve toptancı olmadığını, mutlak adaletin kendi içinden süzdüğü o seçkin zümreyi (ibâdallâhi'l-muhlesîn) bu felaketin kapsamından anında çekip çıkardığını belgeler.

Angelika Neuwirth, Mekki surelerin dramatik ve apokaliptik kurgusunda bu istisna edatının (illâ) retorik fonksiyonunu tahlil eder. Kuran, yıkım ve ceza sahnelerini kurgularken, dinleyicinin zihnini mutlak bir umutsuzluğa terk etmez. Helak (doom) fermanının tam ortasında aniden patlayan bu edat, kıyamet kurgusunda bir "nefes alma noktası, bir kurtuluş adası" (salvation motif) yaratarak tevhidi umudu ebediyen canlı tutar.

Dücane Cündioğlu, kelimenin fonetik estetiğine (ses simgeciliğine) eğilerek; boğazın en derininden kopan keskin ve kırık bir hemze (i) ile, dilin üst damağa yapışıp aniden açılmasıyla oluşan şeddeli ve uzatmalı "lâ" (lâm-elif) harfinin (i-l-l-â) oluşturduğu o bıçak gibi kesen, durduran ve aniden yeni bir ufuk açan ses yapısının; ilahi gazabın o ezici dalgasını tek bir seste ikiye bölen ve mazlumları o dalganın içinden çekip alan o mutlak teolojik müdahaleyi işitsel bir sahne (ses imgesi) olarak muhatabın şuuruna doğrudan nakşettiğini ifade eder.

---

ibâde (عِبَادَ)

Arapça "a-b-d" kökünden türemiş olan "abd" (kul) isminin kuralsız/kırık çoğulu olan "ibâd" (kullar) kelimesidir. Ayetin sözdiziminde "illâ" edatının müstesnası (hariç tutulanı) olarak nasb (üstünlü) konumundadır ve ardından gelen isme muzaf (tamlanan) olmuştur. İbn Fâris, etimolojik tahlillerinde "a-b-d" kökünün temel manasının "yumuşaklık, boyun eğmek, itaat etmek, kibirsizlik (zillet) ve hür iradesini mutlak bir otoriteye teslim etmek" olduğunu belirtir.

Râgıb el-İsfahânî, "abd" kelimesinin Kuran lügatindeki çoğul formlarının barındırdığı o devasa ontolojik ayrıma dikkat çeker. Kuran, sıradan, iradesiz veya zoraki köleleri, yığınları ifade etmek için "abîd" çoğulunu kullanırken; Allah'a kendi hür iradesiyle, şuuruyla, aşkla ve sarsılmaz bir cesaretle boyun eğen o asil zümre için daima "ibâd" çoğulunu kullanır.

Toshihiko Izutsu, Kuran'ın ontolojik semantiğinde bu kelimenin İlyas'ın mücadele ettiği putperest toplumdaki sarsıcı karşılığını tahlil eder. İlyas'ın kavmi, Kral Ahab'ın ve İzebel'in baskısıyla Baal'e "kul" (köle) olmuş, fıtratlarını o taştan puta teslim etmişlerdi. Kuran, yalanlayıcıların ve putperestlerin arasından çekip çıkardığı bu kurtulmuş azınlığı "ibâde" (kullar) olarak adlandırarak; asıl hürriyetin ve şerefin yeryüzünün krallarına veya sahte tanrılarına boyun eğmekte değil, sadece ve sadece mutlak olan Allah'a sarsılmaz bir teslimiyetle yönelmekte olduğunu ilan eder.

---

allâhi (اللَّهِ)

Arapça "e-l-h" kökünden türetilmiş olan "ilâh" kelimesinin başına belirlilik takısı (el) getirilerek mutlak ve yegane Yaratıcı'nın özel ismi (alem) haline gelmiş formudur. Ayetin sözdiziminde "ibâde" kelimesinin muzafun ileyhi (tamlayanı) olarak mecrur (esreli) konumundadır. İbn Fâris, etimolojik tahlillerinde "e-l-h" kökünün temel manasının "kulluk etmek, yönelmek, sığınmak, aklın o muazzam yücelik karşısında hayrete düşmesi ve sevgiyle bağlanmak" olduğunu belirtir.

Celaleddin el-Suyuti, ayetin sözdizimsel inşasında "kullar" (ibâde) kelimesinin doğrudan "Allah" (Allâhi) lafzına tamlanmasının (ibâdallâhi / Allah'ın kulları) belagat ilmindeki eşsiz "izafet-i teşrifiyye" (onurlandırma ve yüceltme tamlaması) işlevini tahlil eder. Helak edilecek olan çoğunluk isimsiz bir yığın olarak azaba sürüklenirken; Baal'e secde etmeyi reddeden o azınlık, göklerin ve yerin yegane hakimi olan Allah tarafından bizzat Kendi mutlak ismine zimmetlenerek (Benim kullarım / Allah'ın kulları) yeryüzündeki hiçbir tiranın veremeyeceği bir dokunulmazlık ve şeref zırhıyla kaplanmıştır.

Gabriel Said Reynolds, Geç Antik Çağ bağlamında bu tamlamanın (Allah'ın kulları) ayetteki polemik (diyalektik) gücünü inceler. İlyas dönemi İsrail krallığında toplum, "Baal'in kulları" (Baal rahipleri ve tapınıcıları) ile Yahve'nin (Allah'ın) kulları olarak keskin bir teolojik savaşa tutuşmuştu. Kuran, azaptan kurtulacak olan yegane zümreyi "Allah'ın kulları" olarak tescilleyerek; kurtuluşun soya, ırka (İsrailoğulları olmaya) değil, sadece ve sadece evrensel ve mutlak Yaratıcı'ya (Allah'a) duyulan o tevhidi sadakate (kulluğa) bağlı olduğunu dilde mühürler.

---

el-muhlesîn (الْمُخْلَصِينَ)

Arapça "h-l-s" kökünden türetilmiş, if'al babında, ism-i mef'ûl (edilgen ortaç) vezninde, kurallı eril çoğul (cemi müzekker salim) bir isimdir. Ayette "ibâde" kelimesinin sıfatı olarak nasb/mecrur (yâ harfi ile) konumundadır. Başındaki harf-i tarif (el) kelimeyi belirli (marife) yapar. İbn Fâris, etimolojik çözümlemelerinde "h-l-s" kökünün temel manasının "bir şeyin içine karışmış olan yabancı, kirli veya bulanık maddeleri arındırmak, tortudan kurtarmak, saf, pürüzsüz, katıksız ve halis öze (hülâsa) ulaşmak" olduğunu belirtir.

Râgıb el-İsfahânî, "ihlâs" mefhumunun Kuran lügatinde sıradan bir samimiyet olmadığını; inancı, ameli ve kalbi şirkin (Baal inancının), riyanın ve dünyevi korkuların o kirli tortularından tamamen süzerek "katıksız ve saf bir şekilde sadece Allah'a tahsis etmek" olduğunu kaydeder. Râgıb, burada kullanılan kelimenin etken olan "muhlis" (kendini arındıran) değil; edilgen olan "muhles" (Allah tarafından bizzat seçilmiş, arındırılmış ve saflaştırılmış) olduğuna dikkat çeker. Bu ontolojik bir lütuftur.

Prof. Dr. Sadık Kılıç, kelimenin edilgen (ism-i mef'ûl / muhlesîn) yapısındaki o devasa teolojik şefkate dikkat çeker. İlyas'ın döneminde putperest baskı o kadar korkunç ve devlet terörü o kadar ağırdı ki, bir insanın kendi başına imanını koruması (muhlis olması) neredeyse imkansızdı. İşte tam bu noktada, Allah kendi yolunda direnen o kullarını kendi hallerine bırakmamış; onları bizzat kendi ilahi müdahalesiyle kirden korumuş, seçmiş ve o şirk bataklığının içinden cımbızla çekerek "saflaştırmıştır" (muhlesîn). Kurtuluş, kulun çabasıyla Allah'ın o devasa koruyucu inayetinin kesiştiği yerdedir.

Prof. Dr. Hidayet Aydar, tefsir birikimi bağlamında bu kelimenin kıssadaki fonksiyonunu tahlil eder. Müşrikler (Baal'e tapanlar) kesinlikle azaba getirileceklerdir (muhdarûn); ancak Allah'ın o "seçkin ve arındırılmış kulları" (el-muhlesîn) bu zilletten ve zorunlu celpten müstesnadır. Onlar ilahi divana boyunları bükük suçlular olarak değil, dünyada inançlarını saf tuttukları için ahirette de ilahi bir protokolle, şerefli konuklar olarak alınacaklardır.

Diyanet İslam Ansiklopedisi'nde de "İhlâs" maddesinde Kuran'ın kelimeyi etken (muhlis) ve edilgen (muhles) olarak iki farklı formda kullandığı; "muhlesîn" formunun, şeytanın ve şirkin asla nüfuz edemeyeceği, bizzat Allah'ın kendi katında "dokunulmaz" kıldığı o eşsiz, saf ve seçkin peygamberi zümreyi tanımlayan en üst düzey teolojik arınma makamı olduğu vurgulanır. Ayet, mutlak helakin içinden koparılıp alınan o küçük ama fıtratı bozulmamış, gökler tarafından "arındırılmış" ve ebediyen kurtulmuş olan o saf tevhidi direnişçilerin şanlı mühürüyle son bulur.