Sâffât Sûresi, 127. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

فَكَذَّبُوهُ فَاِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَۙ

[Türkçe Transkript]

Fekeżżebûhu fe-innehum lemuhdarûn(e)

[Mâtürîdî]

127-128. “Ama onu yalancılıkla suçladılar. Bu yüzden, Allah’ın samimi kulları dışında, onlar mutlaka cehenneme konulacaklar arasında olacaklar.”

---

Ama onu yalancılıkla suçladılar. Bu yüzden, onlar mutlaka cehenneme konulacaklar arasında olacaklar. Cenâb-ı Hak burada onların nereye konulacaklarını açıklamamaktadır, lâkin âyette onların ancak cehenneme ve azaba konulacaldarı anlaşılmaktadır. Çünkü zevk ve lezzet ehli, girecekleri yere kendileri girerler, fakat azap ehli kendi istekleriyle değil zorla sokulurlar. Nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurur: “O gün cehennem ateşine itile kakıla götürülecekler”, “O gün yüzüstü ateşe sürüklenirler”, “Ve alevli ateşe girecektir”. Ancak Allah’ın samimi kullan müstesna! Burada Cenâb-ı Hak samimi kullarını istisna etmekte, onların cehenneme sokulmayacağını söylemektedir.

[Etimolog]

fe kezzebûhu (فَكَذَّبُوهُ)

Arapçada ardışıklık ve anında gerçekleşen tepkiyi (ta'kibiyye) bildiren "fe" bağlacı, "k-z-b" kökünden türetilmiş tef'il babında mazi (geçmiş zaman) üçüncü çoğul şahıs fiili olan "kezzebû" (yalanladılar) ve eylemin nesnesi konumundaki üçüncü tekil şahıs eril "hu" (onu) zamirinin birleşiminden oluşur. İbn Fâris, etimolojik tahlillerinde "k-z-b" kökünün temel manasının "gerçeğin hilafına söz söylemek, hakikati örtmek, bir şeyin asılsız ve tutarsız olması" olduğunu belirtir.

Râgıb el-İsfahânî, "tekzîb" (yalanlama) eyleminin Kuran lügatinde sıradan bir fikir ayrılığı veya zihinsel bir reddediş olmadığını; hakikati içten içe bilmesine rağmen, kibir, inat ve dünyevi menfaatler uğruna elçinin mesajını kasıtlı, eylemsel ve örgütlü bir şekilde "boşa çıkarmaya çalışmak, karalamak ve iftira atmak" anlamına geldiğini kaydeder.

Celaleddin el-Suyuti, ayetin sözdizimsel inşasında fiilin başına gelen "fe" edatının belagat ilmindeki o çarpıcı "süreçsizlik" işlevine dikkat çeker. İlyas, o muazzam argümanlarını (Allah'ın en güzel yaratıcı olduğu gerçeğini) sunduktan sonra; kavmi hiçbir tefekkür, muhakeme veya düşünme evresi geçirmemiş, araya hiçbir zaman girmeden (fe) "anında, derhal ve refleks olarak" onu yalanlamışlardır. "Hu" (onu) zamirinin doğrudan İlyas'ı hedef alması, yalanlamanın sadece mesajı değil, elçinin şahsiyetini de hedef alan bir linçe dönüştüğünü gramatikal olarak mühürler.

Toshihiko Izutsu, Kuran'ın ontolojik ve ahlaki semantiğinde bu "tekzîb" fiilinin putperest zihniyetteki savunma mekanizmasını nasıl ifşa ettiğini tahlil eder. Şirk ehli, İlyas'ın sorduğu "O cansız puta mı yalvarıyorsunuz?" şeklindeki sarsıcı ontolojik sorulara rasyonel ve teolojik bir cevap veremez. Akli iflasın başladığı yerde, müşriklerin yegane silahı hakikatin üstünü zorbalıkla örtmek, yani "yalanlamaktır" (tekzîb). Bu kelime, Baal kültürünün felsefi tükenmişliğinin ilanıdır.

Prof. Dr. Hidayet Aydar, tefsir birikimi bağlamında bu fiilin kıssadaki dramatik kırılma noktası olduğuna dikkat çeker. Peygamber uyarısını yapmış, delilini sunmuş ve son sözünü söylemiştir. Kavmin bu açık hakikati "yalanlaması", merhamet ve mühlet kapılarının kapandığı, ilahi azabın (helakin) meşruiyet kazandığı o geri dönülmez tarihsel andır.

Dücane Cündioğlu, kelimenin fonetik estetiğine (ses simgeciliğine) eğilerek; dudakların açılmasıyla patlayan "f", boğazda kilitlenen kalın "k" (kef), dilin dişlere değerek çıkardığı peltek ve şeddeli "z" (zel), dudakların kapanmasıyla oluşan "b" ve nefesi uzatan "h-u" harflerinin (f-k-z-z-b-û-h-u) oluşturduğu o itici, sert, tıslayan ve kaba ses yapısının; hakikate tahammül edemeyen kibirli bir topluluğun yüz çevirişindeki o küstahlığı, düşmanlığı ve reddedişin şiddetini işitsel bir sahne (ses imgesi) olarak muhatabın şuuruna doğrudan nakşettiğini ifade eder.

---

fe innehum (فَإِنَّهُمْ)

Arapçada sebep-sonuç ilişkisi (fâ-i sebebiyye/ta'lîliyye) kuran "fe" bağlacı ile, isim cümlelerinin başına gelerek mutlak kesinlik bildiren "inne" tahkîk harfi ve üçüncü çoğul şahıs "hum" (onlar) zamirinin kaynaşmış halidir.

Celaleddin el-Suyuti, ayetin inşasında bu edat öbeğinin barındırdığı sarsılmaz gramatikal yargıyı tahlil eder. Baştaki "fe" edatı, kavmin yalanlamasının hemen ardından ilahi adaletin çarklarının dönmeye başladığını, cezanın o yalanlamanın kaçınılmaz bir faturası (sonucu) olduğunu belirtir. Araya giren "inne" (şüphesiz) edatı ise, verilecek olan ilahi hükmün artık ertelenmeyeceğini, geri alınmayacağını ve hiçbir şüpheye yer bırakmayacak mutlak bir felaketle sonuçlanacağını dilde mühürler.

Angelika Neuwirth, Mekki surelerin dramatik ve anlatısal kurgusunda bu başlangıç edatının (fe innehum), kıssanın çözüm bölümünde "hüküm giydirme" (doom) formülü olarak işlev gördüğünü tahlil eder. İlyas'ın yalanlanması sahnede bir yenilgi gibi görünse de; Kuran aniden "fe innehum" (İşte bu yüzden şüphesiz onlar...) diyerek, kamerayı yeryüzündeki putperest krallıktan alıp, göklerde kurulan o şaşmaz ilahi mahkemenin mutlak ve ezici yargı kürsüsüne çevirir. Onlar (hum) artık yeryüzünün hakimleri değil, göklerin mutlak mahkumlarıdır.

---

le muhdarûn (لَمُحْضَرُونَ)

Arapçada cümleye ekstra bir kesinlik ve vurgu katan "le" (lâm-ı muzahlaka / pekiştirme) harfi ile, "h-d-r" kökünden türetilmiş, if'al babında, ism-i mef'ûl (edilgen ortaç) vezninde, kurallı eril çoğul (cemi müzekker salim) bir isimdir. Ayette "inne" edatının haberi (yüklemi) olarak merfu (vav harfi ile) konumundadır. İbn Fâris, etimolojik çözümlemelerinde "h-d-r" kökünün temel manasının "gıyabın (yokluğun, uzaklığın ve kaybolmanın) tam zıttı olarak; bir mekanda bizzat bulunmak, göz önünde olmak, şahit olmak ve hazır bulunmak" (huzur/hazır) olduğunu belirtir.

Râgıb el-İsfahânî, "ihzâr" kavramının Kuran terminolojisinde sıradan bir gelme veya bulunma eylemi (hudûr) olmadığını; if'al babındaki ism-i mef'ûl yapısıyla "kişinin kendi hür iradesiyle değil, zorla, yaka paça, istemeyerek ve kaçmasına fırsat verilmeden ilahi divana, azap makamına (cehenneme) sürüklenerek getirilmesini" tanımlayan mutlak bir eskatolojik (ahiret) terimi olduğunu kaydeder.

Arthur Jeffery, kelimenin Sami dilleri ailesindeki filolojik arka planına inerek; "h-d-r" kökünün Ortadoğu'nun kadim hukuki ve teolojik metinlerinde "suçlunun kralın veya tanrının divanına (yargı merciine) hesap vermek üzere zorla ihzar edilmesi (celp edilmesi)" anlamında ortak bir bağlama sahip olduğunu belirtir. Kuran, putperestleri bu kavramla ilahi adaletin o kaçınılmaz tutuklamasına mahkum eder.

Gabriel Said Reynolds, Geç Antik Çağ bağlamında bu kelimenin teolojik ağırlığını inceler. Baal'e tapanlar, yeryüzünde kendi krallıklarında (Kral Ahab'ın sarayında) güçlü ve dokunulmaz olduklarını düşünüyorlardı. Kuran, "le muhdarûn" ibaresiyle, onların o dünyevi gücünün ebedi alemde tamamen sıfırlanacağını; dünyada elçiyi sürgün edenlerin, ahirette göklerin melekleri tarafından zincirlenerek o korkunç ateşe "hazır edileceklerini" ilan ederek, dünyevi iktidar ile uhrevi zillet arasındaki o devasa teolojik ironiyi kurar.

Prof. Dr. Sadık Kılıç, bu kelimenin edilgen (ism-i mef'ûl) yapısına dikkat çeker. Kuran, "onlar azaba gelirler" demez; "onlar kesinlikle (le) zorla getirilecek olanlardır" (muhdarûn) der. Edilgen çatı, müşriklerin ahiretteki o mutlak çaresizliğini, hiçbir iradelerinin veya inisiyatiflerinin kalmadığını, rüzgarın önündeki bir yaprak gibi ilahi azabın merkezine savrulacaklarını gramatikal olarak mühürler. Yeryüzünün zalimleri, ahiretin edilgen tutsaklarıdır.

Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin polemik zeminine inerek; İlyas'ı yalanlayanların aslında kendi ontolojik felaketlerini imzaladıklarını ifade eder. Onlar Baal'e yalvararak dünyada bir konfor (bereket) arıyorlardı; ancak Kuran, onların bu eyleminin sonucunda Baal'in onları kurtaramayacağını, aksine o mutlak ilahi adaletin divanında "kesinlikle tutuklu olarak hazır edileceklerini" (le muhdarûn) dildeki o sarsılmaz tahkik edatlarıyla yüzlerine çarpar.

Diyanet İslam Ansiklopedisi'nde de "ihzar" (hazır bulundurulma) kavramının, Kuran'da bilhassa inkarcıların cehenneme veya ilahi hesaplaşma meydanına zorunlu sevkiyatını anlatan kilit bir ahiret (eskatoloji) mefhumu olduğu; İlyas kıssasının bu tek kelimelik ağır ve kesin hükümle, zalimlerin yeryüzündeki sahte hakimiyetlerinin uhrevi bir "tutuklama" beyannamesiyle sonlandırıldığı vurgulanır. Ayet, yalanlamanın kibri ile ebedi azabın mutlak çaresizliği arasındaki o korkunç tezatla kapanır.