Sâffât Sûresi, 122. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

اِنَّهُمَا مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِن۪ينَ

[Türkçe Transkript]

İnnehumâ min ‘ibâdinâ-lmu/minîn(e)

[Mâtürîdî]

"Çünkü ikisi de bizim mümin kullarımızdandı.”

---

Bu âyetle ilgili olarak daha önce muhtemel olan yorumları belirtmiştik. Bizim mümin kullarımızdandı meâlindeki âyet, peygamber olmadan önce de mümin kullarımızdandı yahut Muhammed aleyhisselâma inanan mümin kullarımızdandı anlamına gelir. Yahut da sözü ve fiiliyle mümin olmayı hak eden ve imanın gerektirdiği eylemleri de yerine getiren kullarımızdandı mânasına gelir. En doğrusunu Allah bilir.

[Etimolog]

innehumâ (إِنَّهُمَا)

Arapçada isim cümlelerinin başına gelerek "şüphesiz, muhakkak, kesinlikle" anlamı veren, cümleye mutlak bir tekit (pekiştirme) ve sarsılmazlık katan "inne" tahkîk harfi ile, üçüncü şahıs tesniye (ikil) "humâ" (o ikisi) zamirinin kaynaşmış halidir.

Celaleddin el-Suyuti, ayetin sözdizimsel inşasında bu edatın belagat ilmindeki eşsiz teolojik onaylayıcılığına ve zamirin taşıdığı "ikili/ortak" (tesniye) statüye dikkat çeker. Kuran, Musa ve Harun'un Firavun gibi bir yeryüzü tanrısına karşı verdikleri o devasa özgürlük ve tevhid mücadelesini anlattıktan sonra, sıradan bir bilgi cümlesi kurmaz; "Şüphesiz o ikisi..." (innehumâ) diyerek, her iki peygamberin de şahsiyetini, cesaretini ve teslimiyetini ilahi makamda hiçbir şüpheye, tartışmaya veya hiyerarşik ayrımcılığa yer bırakmayacak mutlak bir eşitlik ve kesinlikle mühürler.

Angelika Neuwirth, Mekki surelerin dramatik ve anlatısal kurgusunda bu başlangıç edatının (innehumâ), kıssanın nihai yargı (epilog) bölümündeki en güçlü "kapanış şablonu" olduğunu tahlil eder. Olay örgüsü, denizlerin yarılması ve orduların boğulması bitmiş; geriye sadece bu iki kardeşin (o ikisinin/humâ) gökler tarafından ebediyen tasdik edildiği bu mutlak ve sarsılmaz yargı cümlesi kalmıştır. Tevhidi kardeşlik dayanışması, bu edatın içinde zedelenmez bir anıt gibi korunur.

---

min (مِنْ)

Arapça dilbilgisinde "den/dan, ayrılma, başlangıç noktası" anlamları taşıyan, ancak burada bir bütünün parçasını veya ait olunan sosyolojik/teolojik zümreyi ifade etme (teb'îz/beyan) işlevi gören harf-i cerdir. Sonraki kelimeye geçerken esre (kesra) ile harekelenir.

Celaleddin el-Suyuti, ayetin sözdiziminde bu edatın "min-i teb'îziyye" (bir parçası, o bütüne ait olma) görevini üstlendiğini belirtir. Bu edat, Musa ve Harun'u Mısır'ın yerel tarihinde kalmış izole ve tekil figürler olmaktan çıkararak; onları insanlık tarihi boyunca tevhid sancağını taşıyan o şerefli, devasa ve erdemli zümrenin (mümin kulların) organik, ayrılmaz ve en asli "bir parçası" (min) olarak evrensel peygamberler zincirine eklemler.

---

ibâdinâ (عِبَادِنَا)

Arapça "a-b-d" kökünden türemiş olan "abd" (kul) isminin kuralsız/kırık çoğulu olan "ibâd" (kullar) ile, birinci çoğul şahıs "nâ" (bizim) zamirinin birleşiminden oluşur. Ayette "min" edatıyla mecrur (esreli) konumdadır. İbn Fâris, etimolojik tahlillerinde "a-b-d" kökünün temel manasının "yumuşaklık, boyun eğmek, itaat etmek, zillet (kibirsizlik) ve kendi hür iradesini mutlak bir otoriteye teslim etmek" olduğunu belirtir.

Râgıb el-İsfahânî, "abd" kelimesinin Kuran lügatindeki çoğul formlarının barındırdığı ontolojik ayrıma dikkat çeker. Kuran, sıradan, iradesiz veya zoraki köleleri ifade etmek için genellikle "abîd" çoğulunu kullanırken; Allah'a kendi hür iradesiyle, şuuruyla, aşkla ve sarsılmaz bir cesaretle boyun eğen seçkin elçiler için daima "ibâd" çoğulunu kullanır.

Toshihiko Izutsu, Kuran'ın ontolojik semantiğinde bu kelimenin Firavun anlatısındaki o sarsıcı teolojik ironisini tahlil eder. Firavun, İsrailoğullarını ve Musa'yı kendisine tapınan "köleler" (abîd) olarak görüyor, onlara zorla tahakküm ediyordu. Musa ve Harun ise Firavun'a boyun eğmeyi reddedip asıl hürriyeti sadece Allah'a "kul olmakta" (abd) bulmuşlardır. Kuran, "ibâdinâ" diyerek, yeryüzünün sahte ilahlarına başkaldıran o iki adamı, göklerin gerçek ve şerefli kulluğuyla taçlandırır. Özgürlük, sahte rablere isyan edip gerçek Rabbe kul olmaktır.

Prof. Dr. Sadık Kılıç, bu kavramın barındırdığı aidiyete dikkat çeker. Kuran, sadece "kullar" dememiş, kelimenin sonuna "nâ" (Bizim) azamet zamirini ekleyerek "ibâdinâ" (Bizim kullarımız/bize ait olan kullar) tamlamasını kurmuştur. Firavun'un ölümle tehdit ettiği, vatanından sürdüğü Musa ve Harun, Allah'ın "Bizim" diyerek üzerine titrediği, sahiplendiği ve kendi katında eşsiz bir şerefle (teşrif) etiketlediği o mutlak ilahi mülkiyetin (aidiyetin) kalbine yerleştirilmiştir.

---

el-mu'minîn (الْمُؤْمِنِينَ)

Arapça "e-m-n" kökünden türetilmiş, if'al babında, ism-i fâil (etken ortaç) vezninde, kurallı eril çoğul (cemi müzekker salim) bir isimdir. Ayette "ibâdinâ" kelimesinin sıfatı olarak mecrur (esreli/yâ harfi ile) konumundadır. Başındaki harf-i tarif (el) kelimeyi belirli (marife) yapar. İbn Fâris, etimolojik çözümlemelerinde "e-m-n" kökünün temel manasının "korku, endişe ve paniğin tam zıttı; nefsin sükûnet bulması, mutlak bir güvene ermek, emniyet, şüpheden kurtulmak ve sarsılmaz bir şekilde tasdik etmek" (iman) olduğunu belirtir.

Râgıb el-İsfahânî, "iman/mümin" kavramının Kuran terminolojisinde salt zihinsel bir tasdik veya dilde kalan bir dogma olmadığını; kalbin mutlak bir sükûnetle Allah'a "güvenmesi" ve bu güveni en zorlu, ölümcül kriz anlarında bizzat eyleme dökerek ispat etmesi olduğunu vurgular. Mümin, en büyük korku anlarında bile ilahi vaade yaslanarak (emniyette kalarak) ruhsal dengesini yitirmeyen kişidir.

Arthur Jeffery, kelimenin Sami dilleri ailesindeki filolojik arka planına inerek; "e-m-n" kökünün İbranice ve Aramicede de (Amen/Amin) "gerçektir, sağlamdır, güvenilirdir ve mutlak olarak tasdik ediyorum" anlamlarında Ortadoğu dinler tarihindeki en temel teolojik mühür olduğunu belirtir.

Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin polemik ve teolojik zeminine inerek; Musa ve Harun'un Kuran'daki duruşunun bu "mümin" sıfatını nasıl ete kemiğe büründürdüğünü ifade eder. İman, Musa'nın arkasında devasa bir Mısır ordusu, önünde ise geçilmez Kızıldeniz varken, kavminin "Kesinlikle yakalandık!" feryatlarına karşı "Hayır! Rabbim benimledir, bana yol gösterecektir" diyerek o çaresizliğin ortasında Allah'a duyduğu o sarsılmaz, akıl almaz ve mutlak "güvenin/emniyetin" adıdır. Onlar bu sıfatı (el-mu'minîn) saraylarda değil, denizin kıyısında korkuyu yenerek kazanmışlardır.

Diyanet İslam Ansiklopedisi'nde de "iman" bahsinde bu ayetlerin peygamber kıssalarındaki kapanış mührü olarak işlevine dikkat çekilir. Kuran, bir peygamberin askeri zaferini, şeriat getirmesini veya mucizeler göstermesini nihai bir amaç olarak sunmaz; tüm bu eylemlerin temelinde yatan ve onları değerli kılan asıl cevherin, Allah'a duyulan o saf, temiz ve korkusuz "iman" (el-mu'minîn sıfatı) olduğunu belgeleyerek, Musa ve Harun'un devasa siyasi ve teolojik destanını bu tek kelimelik sarsılmaz inanç anıtıyla (epilogla) sonlandırır.