Sâffât Sûresi, 121. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

اِنَّا كَذٰلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِن۪ينَ

[Türkçe Transkript]

İnnâ keżâlike neczî-lmuhsinîn(e)

[Mâtürîdî]

“İşte iyileri biz böyle ödüllendiririz.”

---

Yani bunların adını güzel övgülerle devam ettirdiğimiz gibi, iyi insanların adını da sonraki nesillerde hayırla ve güzel övgülerle devam ettiririz. İnsanlar arasında mâruf olan da şudur: İyilik yapan salih biri, ölümden sonra bile adı hayırla, sitayişle ve güzel övgülerle anılır. En doğrusunu Allah bilir.

[Etimolog]

innâ (إِنَّا)

Arapçada isim cümlelerinin başına gelerek "şüphesiz, muhakkak, kesinlikle" anlamı veren, cümleye mutlak bir tekit (pekiştirme) ve sarsılmazlık katan "inne" tahkîk harfi ile, birinci çoğul şahıs "nâ" (biz) zamirinin kaynaşmış halidir. Celaleddin el-Suyuti, ayetin sözdizimsel inşasında bu edatın belagat ilmindeki eşsiz teolojik onaylayıcılığına ve zamirin taşıdığı "azamet çoğulu" (mutlak kudret) işlevine dikkat çeker. Kuran, Musa ve Harun'un o devasa Firavun zulmüne karşı verdikleri imtihanı, aldıkları yardımı ve yeryüzüne bıraktıkları o ebedi selamı anlattıktan sonra, bu mükafatlandırma eyleminin sıradan bir tarihi tesadüf olmadığını "Şüphesiz Biz..." (innâ) diyerek; ilahi makamda hiçbir şüpheye, tartışmaya veya beşeri yoruma yer bırakmayacak mutlak bir kesinlikle mühürler.

Angelika Neuwirth, Mekki surelerin dramatik ve anlatısal kurgusunda bu başlangıç edatının (innâ), kıssanın çözüm (epilog) bölümündeki en güçlü "yasa koyucu formül" olduğunu tahlil eder. Firavun'un o kibirli "ben" (ene) çığlıkları denizin dibinde boğulmuş; geriye sadece göklerin ve tarihin tek hakimi olan Allah'ın "Şüphesiz Biz" (innâ) diyerek kendi sarsılmaz adaletini ve otoritesini ilan ettiği bu mutlak ve ebedi kapanış cümlesi kalmıştır.

---

kezâlike (كَذَٰلِكَ)

Arapçada "gibi, misliyle, nitekim" anlamı katan "kef" harf-i ceri (teşbih edatı) ile, uzaklık ve işaret bildiren "zâlike" (şu/işte bu) ism-i işaretinin birleşmesiyle oluşan ve "işte tam da böyle, bu şekilde" anlamlarına gelen bir kalıptır.

Celaleddin el-Suyuti, ayetin sözdizimsel inşasında bu edatın kıssanın kapanışındaki konumunun belagat ilmindeki "tekit ve evrenselleştirme" işlevini tahlil eder. Musa ve Harun'a bahşedilen o görkemli zafer, kitap ve ebedi şeref (selam), bu işaret zamiriyle salt Mısır coğrafyasına sıkışmış bir anomali olmaktan çıkarılır. "İşte biz böyle..." (kezâlike) vurgusu, geçmişte kalmış bu eşsiz ilahi lütfu, kıyamete kadar işleyecek olan sarsılmaz bir ilahi yasanın (Sünnetullah'ın) kopyalanabilir ve evrensel bir kuralı olarak gramatikal bir anıta dönüştürür.

Prof. Dr. Sadık Kılıç, bu işaret zamirinin barındırdığı ontolojik kurala dikkat çeker. Kuran, "kezâlike" (işte böyle) diyerek; Firavunlar karşısında dik duran, Allah'ın emrinden sapmayan her elçiye ve inanan topluluğa verilen bu kurtuluşun (necâtın) ve övgünün, Allah'ın ahlaki nizamında değişmez bir formül olduğunu ilan eder. İbrahim'in kıssasında da (110. ayette) aynen kullanılan bu kelime, Kuran'ın tevhidi mükafatlandırma mantığının peygamberden peygambere hiç değişmediğini (istikrarını) gösteren en sarsılmaz dilbilgisel bağdır.

---

neczî (نَجْزِي)

Arapça "c-z-y" kökünden türetilmiş, muzari (şimdiki/geniş/gelecek zaman), birinci çoğul şahıs (biz) fiilidir. "İnnâ" (Şüphesiz Biz) edatının haberi (yüklemi) konumundadır. İbn Fâris, etimolojik tahlillerinde "c-z-y" kökünün temel manasının "bir şeye yetmek, kafi gelmek, bir amelin karşılığını tamı tamına, eksiksiz bir bedelle ödemek, telafi etmek ve bir şeyin yerine geçmek" olduğunu belirtir.

Râgıb el-İsfahânî, "cezâ" eyleminin Kuran lügatinde bağlama göre kötülüğe karşılık azap, iyiliğe karşılık ise mutlak lütuf (mükafat) anlamına geldiğini kaydeder. Burada bu fiil, Musa ve Harun'un o devasa totaliter rejime (Firavun'a) karşı verdikleri o korkunç mücadeleye ve sabra karşılık; ilahi rahmetin o ameli kat kat aşan, onu en güzel şekilde telafi eden "mutlak ilahi karşılık / büyük ödül" manasında kullanılmıştır.

Arthur Jeffery, kelimenin Sami dilleri ailesindeki filolojik arka planına inerek; "c-z-y" kökünün Süryanice ve Aramicede de ilahi adalet terazisini, Tanrı'nın kullarına amellerinin karşılığını vermesini (retribution/recompense) ifade eden en kadim teolojik terimlerden biri olduğunu belirtir. Kuran, bu eylemi Musa'nın tevhid mücadelesine bağlayarak, tek tanrılı dinlerdeki "itaat, sözleşme ve ödül" akdini dilde zirveye taşır.

Toshihiko Izutsu, Kuran'ın ahlaki semantiğinde bu kelimenin, insani (dünyevi) güç ilişkilerine karşı ontolojik bir ilahi cömertlik sistemi kurduğunu tahlil eder. İnsanlar, yeryüzünün tiranlarına (Firavunlara) karşı hakikati savunduklarında dünyada ezilebilir, dışlanabilir ve ölümle burun buruna gelebilirler (kerb). Ancak Allah onlara, yeryüzündeki hiçbir tiranın veremeyeceği veya el koyamayacağı ebedi bir karşılıkla, göklerden inen sarsılmaz bir mükafatla (neczî) mukabele eder. Tevhidi direniş, ilahi makamda asla karşılıksız kalmaz.

---

el-muhsinîn (الْمُحْسِنِينَ)

Arapça "h-s-n" kökünden türetilmiş, if'al babında, ism-i fâil (etken ortaç) vezninde, kurallı eril çoğul (cemi müzekker salim) bir isimdir. Ayette "neczî" fiilinin meful-ü bihi (doğrudan nesnesi) olarak nasb (üstünlü/yâ harfi ile) konumundadır. Başındaki harf-i tarif (el) kelimeyi belirli (marife) yapar ve bütünlük katar. İbn Fâris, etimolojik çözümlemelerinde "h-s-n" kökünün temel manasının "çirkinliğin, kabalığın ve noksanlığın tam zıttı; estetik, ahlaki ve fiziksel olarak güzellik, mükemmellik, orantı, iyilik ve sevinç veren hal" (hüsün) olduğunu belirtir.

Râgıb el-İsfahânî, "ihsân" mefhumunun Kuran terminolojisinde sıradan, yorucu veya asgari düzeyde bir iyilik eylemi olmadığını; bir ameli, aklın, ahlakın ve ilahi emrin gerektirdiği en kusursuz, en güzel ve en pürüzsüz biçimde "mükemmelleştirmek" (Allah'ı görüyormuşçasına yaşamak) olduğunu vurgular. Muhsin, zorluklar ve ölüm tehditleri karşısında bile ahlaki duruşunu zedelemeyen, eylemini ilahi bir şahesere dönüştüren kişidir.

Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin polemik ve teolojik zeminine inerek; kıssanın bu kapanış ayetinde kullanılan "muhsin" (iyiliği güzelleştiren) sıfatının sarsıcılığına dikkat çeker. Kuran, Musa ve Harun'un, bebekleri katleden o korkunç Firavun rejiminin karşısına çıkıp, denizin kıyısında devasa bir çaresizliği göğüsleyerek verdikleri o amansız siyasi ve teolojik özgürlük savaşını sıradan bir isyan olarak görmez. Kuran, o sarsılmaz direnişi insanlık tarihinin gördüğü en büyük "ahlaki ve estetik eylem" (ihsan) olarak kodlar. Onlar sadece zulme başkaldıranlar değil, itaati ve cesareti "güzelleştirenler" (el-muhsinîn) olmuşlardır.

Prof. Dr. Hidayet Aydar, tefsir birikimi bağlamında kelimenin evrensel kuşatıcılığına dikkat çeker. Allah, "Şüphesiz Biz Musa ve Harun'u böyle mükafatlandırırız" demez. Fiilin nesnesini çoğul ve genel bir vasıfla "el-muhsinîn" (işini/itaatini en güzel yapanları) şeklinde kullanarak, bu ayeti iki peygamberin şahsından çıkarıp, Firavun zihniyetine karşı kıyamete kadar direnecek olan tüm erdemli nesillerin (muhsinlerin) sığınağı ve müjdesi haline getirir. Eylem Mısır'da yaşanmıştır, ancak mükafatın ufku tüm insanlığı kapsar.

Dücane Cündioğlu, kelimenin fonetik estetiğine (ses simgeciliğine) eğilerek; boğazı yumuşakça hırpalayan nefesli "h" (ha), dilin dişlere temasıyla süzülen sızıcı "s" (sin), uzatmalı "nî" ve genizde kapanan "n" harflerinin (m-h-s-n-î-n) oluşturduğu o akışkan, dingin, şefkatli ve huzur veren fonetik yapının; Mısır esaretinin, kızıl dalgaların ve Firavun kibrinin ardından kalbe inen o mutlak rızayı, ruhun ulaştığı o siyasi ve teolojik dinginliği, ilahi adaletin getirdiği o ebedi "güzelliği/ihsanı" işitsel bir sahne (ses imgesi) olarak muhatabın şuuruna doğrudan nakşettiğini ifade eder. Tiranlık çökmüş, ihsan (güzellik) ebediyen galip gelmiştir.