Sâffât Sûresi, 118. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

وَهَدَيْنَاهُمَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَق۪يمَۚ

[Türkçe Transkript]

Ve hedeynâhumâ-ssirâta-lmustakîm(e)

[Mâtürîdî]

“Onları doğru yola ilettik!'

---

Buradaki “sırat” (صراط) kelimesi, insanı maksuduna ulaştıran ve güvenliğe götüren yol demektir. Yahut doğru yol ifadesi, nefsânî arzularla değil, deliller ve kanıtlarla doğruluğu ortaya konulan yol anlamına gelir.

[Etimolog]

ve hedeynâhumâ (وَهَدَيْنَاهُمَا)

Arapçada ardışıklık ve nimetlerin peş peşe sıralanışını bildiren "ve" (atıf/bağlaç) harfi, "h-d-y" kökünden türetilmiş mazi (geçmiş zaman) birinci çoğul şahıs fiili olan "hedeynâ" (biz hidayet ettik/yol gösterdik) ve eylemin nesnesi konumundaki üçüncü şahıs tesniye (ikil / o ikisine) "humâ" zamirinin birleşiminden oluşur. İbn Fâris, etimolojik tahlillerinde "h-d-y" kökünün temel manasının "karanlıkta, çölde veya belirsizlikte birine yolu göstermek, öne düşüp nezaketle kılavuzluk etmek, hedefe ulaştırmak" olduğunu belirtir.

Râgıb el-İsfahânî, "hidayet" eyleminin Kuran lügatinde sıradan, kuru bir bilgi aktarımı (sadece yolu tarif edip bırakmak) olmadığını; lütuf, şefkat ve korumayla kişiyi elinden tutarak arzulanan o doğru hedefe (menzile) bizzat ulaştıran mutlak ilahi rehberlik olduğunu kaydeder.

Celaleddin el-Suyuti, ayetin sözdizimsel inşasında başa gelen "ve" bağlacının, bir önceki ayetteki "Biz o ikisine apaçık Kitab'ı verdik" (âteynâhumâ) fiiliyle kurduğu ontolojik ardışıklığa dikkat çeker. Kuran, kitabı (yasayı) vermekle kalmamış; "ve biz o ikisine hidayet ettik" (ve hedeynâhumâ) fiilini ekleyerek, ilahi yasanın tek başına (kuru bir metin olarak) yetmeyeceğini, o kitabın içindeki hakikatin yaşanabilmesi için Allah'ın sürekli, aktif ve yol gösterici hidayetine/kılavuzluğuna mutlak bir ihtiyaç duyulduğunu gramatikal olarak mühürler. Fiildeki "nâ" (Biz) azamet zamiri, rehberliğin şaşmaz ilahi otoritesini belgeler.

Toshihiko Izutsu, Kuran'ın ahlaki ve ontolojik semantiğinde "hidayet" mefhumunun bedevi zihniyetindeki karşılığını tahlil eder. Çöl sosyolojisinde hidayet, kum fırtınaları arasında fiziksel izleri takip eden usta bir çöl kılavuzunun (hâdî) bedeviyi vahaya ulaştırmasıdır. Kuran, bu fiziksel çöl rehberliğini alır; Musa ve Harun'un şahsında, insan aklını kibrin, şirkin ve zulmün o devasa karanlığından çekip çıkaran evrensel, teolojik ve ahlaki bir "ilahi kılavuzluğa" dönüştürür.

Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin polemik ve tarihsel zeminine inerek; Mısır esaretinden çıkan bir kavmin (ve onlara liderlik eden Musa ile Harun'un) önünde engin bir çöl, siyasi belirsizlikler ve devasa sosyolojik krizler olduğunu ifade eder. Allah, onları o boşluğa terk etmemiş, "Biz o ikisine hidayet ettik" diyerek; sadece ruhsal bir aydınlanma değil, aynı zamanda o kaotik tarihsel yürüyüşte (çöl yıllarında) onları siyasi ve eylemsel bir hedefsizlikten kurtaran mutlak bir ilahi pusula bahşetmiştir.

Dücane Cündioğlu, kelimenin fonetik estetiğine (ses simgeciliğine) eğilerek; boğazı nazikçe titreten nefesli "h" (he), dudakların açılmasıyla süzülen "d", sızıcı "y", genizden gelen "n", uzatmalı "â" ve tekrar nefesli "h-u-m-â" harflerinin (h-d-y-n-â-h-u-m-â) oluşturduğu o son derece yumuşak, akıcı, kesintisiz ve şefkatli ses yapısının; azgın dalgaların ve Firavun zulmünün ardından gelen o dingin ilahi rehberliğin, kalbi saran o pürüzsüz aydınlığın (hidayetin) sükûnetini işitsel bir sahne (ses imgesi) olarak muhatabın şuuruna doğrudan nakşettiğini ifade eder.

---

es-sırâta (الصِّرَاطَ)

Arapça "s-r-t" kökünden türetilmiş bir isimdir. Ayetin sözdiziminde "hedeynâ" fiilinin ikinci nesnesi (meful-ü bihi) olarak nasb (üstünlü) konumundadır. Başındaki harf-i tarif (el) kelimeyi belirli (marife) yapar. İbn Fâris, etimolojik çözümlemelerinde "s-r-t" kökünün temel manasının "bir lokmayı bütünüyle, çiğnemeden ve kolayca yutmak" olduğunu; bu kökten türeyen "sırât" kelimesinin ise, "üzerinde yürüyen yolcuyu adeta kendi içine yutan, onu kaybolma ihtimalinden kurtaracak kadar geniş, ferah ve belirgin ana yol (şose)" anlamına geldiğini belirtir.

Râgıb el-İsfahânî, "sırât" kavramının Kuran terminolojisinde dar, tali, zikzaklı veya şahsi patikaları (sebîl/tarîk) ifade etmediğini; tevhidi hakikatin o devasa, birleştirici ve en büyük "ana güzergahını" tanımladığını kaydeder.

Arthur Jeffery, kelimenin Sami dilleri ailesindeki filolojik arka planına inerek; "sırât" kelimesinin aslında Latince "strata" (taş döşenmiş geniş imparatorluk yolu) kelimesinden Süryanice (îstrâtâ) aracılığıyla kadim Arapçaya geçtiğini belirtir. Kuran, Roma'nın o yıkılmaz, şaşmaz ve herkes tarafından bilinen taş döşeli anıtsal "strata" (şose) imgesini alarak; Allah'ın Musa ve Harun'a gösterdiği ilahi yasanın o devasa, sarsılmaz ve mutlak otoritesini tasvir etmek için Kuran lügatine kusursuz bir teolojik metafor olarak yerleştirir.

Celaleddin el-Suyuti, ayetin inşasında ismin başındaki harf-i tarifin (es / el) belagat ilmindeki "ahd-i zihnî" (zihinde bilinen, meşhur) işlevine dikkat çeker. Kuran, "sıradan, herhangi bir yola" demez; başındaki bu takıyla o yolu "işte o yegane, o bilinen, o mutlak ana yola" (es-sırâta) çevirerek, hakikatin birden fazla ana caddesi olmadığını, peygamberlerin yürüdüğü rotanın tekil ve evrensel olduğunu gramatikal olarak mühürler.

Prof. Dr. Sadık Kılıç, bu kelimenin barındırdığı psikolojik ve sosyolojik güvenliğe dikkat çeker. Kızıldeniz'i geçen ve Firavun'un tahakkümünden yeni kurtulan o sarsılmış topluluk ve onların önderleri (Musa ile Harun), yeryüzünde felsefi ve ahlaki bir belirsizliğe, karanlık bir dehlize bırakılmamıştır. Allah onları, üzerinde yürünmesi kolay, hedefe kesin ulaştıran, düşmanın pusu kuramayacağı o devasa ve güvenli "ana yola" (es-sırâta) sokarak onlara ontolojik bir emniyet inşa etmiştir.

---

el-mustekîm (الْمُسْتَقِيمَ)

Arapça "k-v-m" kökünden türetilmiş, istif'al babında, ism-i fâil (etken ortaç) vezninde bir isim/sıfattır. Ayette "es-sırâta" kelimesini niteleyen sıfat olarak nasb (üstünlü) konumundadır. Başındaki harf-i tarif (el), nitelediği kelimeyle uyum sağlar. İbn Fâris, etimolojik tahlillerinde "k-v-m" kökünün temel manasının "ayağa kalkmak, dik durmak, eğriliğin, çöküklüğün ve zafiyetin tam zıttı olarak sapasağlam bir denge üzere kıyamda bulunmak" olduğunu belirtir.

Râgıb el-İsfahânî, "müstekîm" kavramının Kuran lügatinde; içinde hiçbir pürüz, zikzak (ivec) veya sapma barındırmayan, ifrat ve tefritten (aşırılıklardan) bütünüyle arınmış "mutlak istikamet ve kusursuz denge hali" olduğunu vurgular. İstif'al babında olması, o yolun sadece kendi içinde düz olmadığını; aynı zamanda üzerinde yürüyen kişiden de "dik durmayı, dosdoğru olmayı talep eden" (doğruluğu inşa eden) aktif bir ahlaki güç olduğunu gösterir.

Angelika Neuwirth, Mekki surelerin dramatik ve teolojik kurgusunda bu sıfatın (el-mustekîm), putperestliğin o kaotik doğasına karşı kurguladığı o sarsılmaz felsefi reddiyeyi tahlil eder. Şirk; tanrıların, mitolojilerin ve rasyonel olmayan hurafelerin birbirine girdiği karmaşık, çapraşık ve zikzaklı bir bataklıktır (dalalet). Buna karşılık Musa ve Harun'a gösterilen tevhidin ana yolu "müstekîm"dir; yani aklın, mantığın ve ilahi yasanın hedefe varan en kısa, en şeffaf ve sapmasız (geometrik bir kusursuzluktaki) düz çizgisidir.

Gabriel Said Reynolds, Geç Antik Çağ bağlamında bu kavramı incelerken; dönemin Süryani ve Hristiyan ilahiyatındaki "doğru yol / doğru görüş" (ortodoksi/orthos) konseptlerinin, Kuran'da "es-sırâta'l-mustekîm" (dosdoğru yol) tamlamasıyla tevhidi ve ahlaki bir şahikaya dönüştürüldüğünü ifade eder. Musa'nın yürüdüğü bu yol, sadece siyasi bir yürüyüş rotası değil, inancın sapmalardan arındırıldığı o mutlak "istikamet" çizgisidir.

Diyanet İslam Ansiklopedisi'nde de "Sırat-ı Müstakîm" (dosdoğru yol) kavramının, Kuran'da tevhid dininin, ahlaki dengenin ve ilahi adaletin değişmez evrensel adı olduğu kaydedilir. Ayet, mutlak bir askeri kurtuluşun ve kitabın (yasanın) inmesinin ardından, Musa ve Harun'un adımlarının yeryüzündeki hiçbir tiranın (Firavun'un) eğip bükemeyeceği o devasa, sarsılmaz ve "dosdoğru dengeye" (el-mustekîm) kilitlenmesiyle ontolojik bir sükûnet içinde son bulur. İmtihan bitmiş, yol ebediyen düzelmiştir.