Tweet
قَالَ اَنَا۬ خَيْرٌ مِنْهُۜ خَلَقْتَن۪ي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ ط۪ينٍ
-
-
Kâle enâ ḣayrun minh(u)(s) ḣalektenî min nârin ve ḣalektehu min tîn(in)
-
“‘İblis, 'Ben ondan daha üstünüm. Çünkü beni ateşten yarattın, onu çamurdan yarattın' diye cevap verdi."
Allah’ın laneti üzerine olsun İblis, ateşin tabiatının yükselmek ve kabarmak, toprağın tabiatının ise alçalmak ve çiğnenmek olduğunu düşünerek, tabiatı yükselmek ve kabarmak olanın, alçalmak ve çiğnenmek tabiatında olandan daha hayırlı olduğunu zannetti. En doğrusunu Allah bilir ya, bundan dolayı ben ondan daha üstünüm. Çünkü beni ateşten yarattın, onu çamurdan yarattın demişti. Yahut her şeyi temizleyip ıslah etmenin ve pişirmenin ateşle mümkün olduğu için böyle demişti. Fakat lânetli eğer düşünse ve tahkik etseydi, çamurun ateşten daha üstün olduğunu bilirdi. Çünkü toprak, temizlenip ıslah edilmesi ve pişirilmesi ateşle mümkün olan nesnelerin aslı ve anası gibidir; o nesnelerin ilk maddesi topraktır, dolayısıyla diğer nesnelerle toprağın ilişkisi, ana ile ondan doğan çocuk gibidir. Başarıya ulaştıran sadece Allah’tır.
Sonra İblis, Cenâb-ı Hakk’ın, hayırlı ve üstün olanın alt seviyede olana secde etmesi emrinde bir hikmet ve hakikat görmediğinden dolayı, onun için secde etmeyi reddetmekle küfre girmişti. Allah’ın emrini konulması gereken yerden başka yere koyduğu, yani ona itaat etmediği için küfre girmişti. En doğrusunu Allah bilir.
Yorumu Yorumla
-
Kâle (قَالَ)
İbn Fâris, "k-v-l" kökünün sözlükte "sesi harflere ve manaya dönüştürmek, konuşmak, düşünceyi sözle dışa vurmak ve bir iddiayı kelama dökmek" anlamlarına geldiğini tespit eder. Mazi (geçmiş zaman) tekil fiil olan "kâle" (dedi / cevap verdi / iddia etti) eyleminin; İblis'in, kâinatın Yaratıcısının o dondurucu sorgulaması ("Seni secde etmekten ne alıkoydu?") karşısında susup tövbe etmek yerine, bizzat o ilahi otoriteye karşı kendi "savunmasını ve feci başkaldırısını" kelimelere (kavl) dökme cüretini nitelediğini belirtir.
Râgıb el-İsfahânî, kavl/kâle (k-v-l) kavramının, felsefi olarak sadece sıradan bir söz olmadığını; İblis'in iç dünyasındaki o hastalıklı kibrin, kıskançlığın ve hezeyanın, kâinatın Hâkimi karşısında "fütursuz ve küstah bir mantık silsilesine (argümana)" dönüştüğü o mutlak ontolojik isyan anı olduğunu söyler. Sessizlik itaati, İblis'in bu "Kâle"si (konuşması) ise kibrin feryadını temsil eder.
Enâ (أَنَا)
İbn Fâris, birinci tekil şahıs zamiri (ben / benim kendi varlığım) olduğunu belirtir. Kâinatın Yaratıcısı karşısında, İblis'in kendi egosunu, kendi fıtratını ve kendi bağımsız (muhtar) zannettiği iradesini mutlaklaştırarak öne sürdüğü; kâinattaki o en feci, dondurucu ve sarsılmaz "narsisizm ve otonomi (benlik)" inşasını işaretleyen o karanlık felsefi köprüdür.
Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın semantik sisteminde İblis'in bu "Enâ" (Ben) zamirini ontolojik bir şirk ve kibrin (istikbar) doğuşu olarak inceler. İslam felsefesinde "Ben" (Enâ) deme hakkının mutlak anlamda sadece kâinatın Yaratıcısına (İnnî Hâlikun / Ben yaratıcıyım) ait olduğunu; yaratılmış bir varlığın (İblis'in) ilahi emre karşı "Ben!" diye dikilmesinin, kendi nefsini (egosunu) kâinatın merkezine koyduğu o "ilk putperestlik ve tuğyan (azgınlık)" eylemi olduğunu tespit eder. İblis'in "Enâ"sı, Tevhidin karşısına dikilmiş o feci anıttır.
Dücane Cündioğlu, dildeki bu zamiri (enâ) varoluşsal bir ironi ve zıtlık (tıbâk) estetiği olarak okur. Surenin 65. ayetinde Peygamberin "Ben ancak bir uyarıcıyım" (İnnemâ enâ munzir) diyerek kendi "Benliğini" (egosunu) bütünüyle sıfırlayıp ilahi vahye teslim ettiğini hatırlatır. İblis'in buradaki "Enâ"sının ise, teslimiyetin aksine "haddini aşmanın ve ilahi ölçüyü reddetmenin" kâinattaki en korkunç, küstah ve dondurucu feryadı olduğunu; itaatin benliği sildiğini, kibrin ise benliği sahte bir tanrıya (puta) dönüştürdüğünü kâinata ilan eden o kusursuz Kuranî teşhis olduğunu ifade eder.
Hayrun (خَيْرٌ)
İbn Fâris, "h-y-r" kökünün sözlükte "şerrin ve noksanlığın mutlak zıddı olarak üstünlük, kusursuzluk, daha iyi, daha faziletli ve tercih edilmeye şayan" anlamlarına geldiğini tespit eder. İsm-i tafdil (kıyas/üstünlük) formunda gelen "hayrun" (daha üstünüm / daha iyiyim / daha değerliyim) kelimesinin; İblis'in "secde etmeme" gerekçesi olarak kâinatın Yaratıcısına sunduğu o feci, hastalıklı ve kibirli "ontolojik değer (hiyerarşi) yargısını" nitelediğini belirtir.
Râgıb el-İsfahânî, hayr (h-y-r) kavramının, felsefi olarak insanın veya varlığın kendi ahlaki çabasıyla elde ettiği o yüce ve noksansız "erdem" olduğunu söyler. Ancak İblis'in buradaki "hayrun" (ben daha üstünüm) iddiasının ahlaki veya takvaya dayalı bir liyakat (erdem) olmadığını; bütünüyle yaratılış maddesine (ateşe) dayandırılan sığ, determinist ve "kibirli bir ırkçılık/maddecilik" hezeyanı olduğunu aktarır.
Prof. Dr. Mustafa Öztürk, bu kelimeyi (hayrun) teolojik bir akıl tutulması ve kıyas felsefesi olarak değerlendirir. İslam mantık ve felsefe geleneğinde İblis'in "Ben ondan üstünüm" (Enâ hayrun) cümlesinin, kâinattaki "ilk bozuk analoji (kıyas-ı fâsid)" olarak tarihe geçtiğini; kâinatın Hâkiminin emri (nass) ortadayken, İblis'in kendi aklını ve maddesini merkeze alıp "ilahi iradeye felsefi olarak kafa tuttuğunu"; dindarlığın şekilsel bir ibadet olmadığını, asıl dindarlığın Allah'ın emri karşısında bu "Ben daha iyiyim/üstünüm" kibrini (akılcılığını) paramparça edebilmek (teslimiyet) olduğunu ifade eder.
Minhu (مِّنْهُ)
İbn Fâris, kıyas, ayrılma ve üstünlük derecesi bildiren "min" (-den, -dan) harf-i ceri ile "hu" (ondan / o beşerden/insandan) zamirinin birleşimidir. İblis'in o feci ve kibirli üstünlük iddiasını (hayrun), doğrudan doğruya kâinatın Yaratıcısı tarafından var edilen ve ruh üflenen o "yeni halifeye (insana)" kilitlediğini işaretleyen karşılaştırma ve hedef köprüsüdür.
Halaktenî (خَلَقْتَنِي)
İbn Fâris, "h-l-k" kökünün sözlükte "bir şeyi yoktan var etmek, pürüzsüzce icat etmek, bir şeye belirli bir ölçü ve takdir tayin etmek" anlamlarına geldiğini tespit eder. Mazi (geçmiş zaman) muhatap fiil ve birinci tekil şahıs zamirinin birleştiği "halaktenî" (Sen beni yarattın / Benim fıtratımı Sen takdir ettin) eyleminin; İblis'in Allah'ı inkâr etmediğini, O'nun Hâlik (Yaratıcı) sıfatını bizzat tanıdığını, ancak O'nun koyduğu kurala isyan ettiğini niteleyen o dondurucu teolojik paradoksu belirttiğini kaydeder.
Prof. Dr. Sadık Kılıç, bu eylemi (halaktenî) ontolojik bir Tevhid yanılgısı ve itaat felsefesi olarak okur. İblis'in "Sen beni yarattın" diyerek Allah'ın varlığını (rububiyetini) kabul etmesinin onu kurtarmadığını; İslam'da şeytanlığın (veya küfrün) ateizm değil, Allah'ı bilmesine rağmen O'na "teslim olmamak, secde etmemek ve O'na akıl öğretmeye kalkmak" olduğunu; inancın itaatsiz (secdesiz) bir hiçlik olduğunu kâinata ilan eden o kusursuz Kuranî ifşaat olduğunu aktarır.
Min (مِن)
İbn Fâris, başlangıç, köken, kaynak ve menşe bildiren harf-i cerdir. İblis'in kendi üstünlük zannını (hayrun) dayandırdığı o feci, kibirli ve ırkçı iddianın; eylemlerinden değil, bizzat "çıktığı kaynaktan ve yaratılış hammaddesinden" filizlendiğini mühürleyen aidiyet ve övünç köprüsüdür.
Nârin (نَّارٍ)
İbn Fâris, "n-v-r" kökünün sözlükte "karanlığı yaran ışık, hararet veren şey, alev, ateş ve nüfuz eden güç" anlamlarına geldiğini tespit eder. İsim formunda gelen "nârin" (ateşten / o yakıcı ve yükselen alevden) kelimesinin; İblis'in, toprağın (çamurun) ağırlığına ve hareketsizliğine karşı kendi yaratılış maddesini; sürekli yukarıya (kibre) doğru hareket eden, parlak, aydınlık ve etrafındakileri yok eden "Ateş" (nâr) olarak görüp, bu biyolojik/ontolojik durumu Allah'ın emrine karşı bir "hukuki ve felsefi itiraz belgesi" olarak sunduğunu nitelediğini belirtir.
Aisha Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı), Kur'an'ın edebi tasvir sisteminde (tasvîr-i fennî) "Ateş" (nâr) mefhumunun muazzam bir ontolojik zıtlık (tıbâk) estetiği sunduğunu değerlendirir. Toprak (tîn) berekettir, sabırdır, tevazudur ve aşağıya (secdeye) eğilimlidir; ateş (nâr) ise yakıcıdır, yıkıcıdır, tahripkârdır ve yapısı gereği daima yukarı (kibre/istikbara) doğru fırlar. İblis'in kendi üstünlüğünü bu "Ateşe" bağlamasının; onun fıtratındaki o feci itaatsizlik ve yakıcılık kodunu deşifre ettiğini vurgular.
Gabriel Said Reynolds, Kur'an'ın uzamsal (mekânsal) ve teolojik kurgusunda bu sahneyi dondurucu bir "materyalist yanılgı" olarak okur. Kâinatın Hâkimi insana kendi yüce Ruhunu (Rûhî) üflemişken; İblis'in o ruhu (manayı) bütünüyle ıskalayıp sadece insanın bedensel/fiziksel kabuğuna (çamuruna) takılarak kendi maddesini (ateşini) onunla kıyaslamasının; şeytanî aklın en büyük kusurunun "kâinatı sadece maddi/elementel bir hiyerarşi üzerinden okuması" ve ilahi sırrı/ruhu (aşkınlığı) görememesi olduğunu tartışır. Kibir, ruhu göremez, sadece toprağa bakar.
Ve Halaktehû (وَخَلَقْتَهُ)
İbn Fâris, atıf bağlacı "ve", mazi (geçmiş zaman) muhatap fiil ve "hû" (onu / insanı) zamirinin birleşimidir. "Ve halaktehû" (Ve onu da Sen yarattın) eyleminin; İblis'in kurduğu o feci ve küstah analojinin (kıyasın) ikinci ayağını oluşturduğunu; "Beni var eden kudret (Sen), onu da var etti; ama aramızdaki bu elementel (ontolojik) fark, benim ona secde etmemi mantıksız kılıyor" şeklindeki o dondurucu ve sarsılmaz "ilahi ölçüye başkaldırı" refleksini nitelediğini belirtir.
Min (مِن)
İbn Fâris, yine başlangıç, menşe ve kaynak bildiren harf-i cerdir. Kâinatın Yaratıcısının özenle, bizzat Kendi "İki Eliyle" ve kendi Ruhuyla var ettiği o muazzam halifenin (insanın); İblis'in kokuşmuş terazisinde, ruhundan bütünüyle soyutlanarak sadece ve sadece o "çıktığı (min) sönük ve ağır hammaddeye" indirgendiğini işaretleyen aşağılama köprüsüdür.
Tînin (طِينٍ)
İbn Fâris, "t-y-n" kökünün sözlükte "su ile karışmış toprak, balçık, çamur ve yumuşak yaratılış mayası" anlamlarına geldiğini tespit eder. İsim formunda gelen "tînin" (çamurdan / o ağır ve sıradan balçıktan) kelimesinin; İblis'in kendi alevli, parlak ve uçucu maddesine (nâr) karşılık; insanı sırf aşağı, karanlık, ayaklar altında ezilen ve hareketsiz (statik) bir maddeden (çamurdan) var edildiği için hakir gördüğü o feci, yüzeysel ve "ruhsuz (materyalist)" ontolojik körlüğü nitelediğini belirtir.
Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın semantik sisteminde İblis'in "Tîn" (Çamur) tasavvurunu, insanın varoluşsal çöküşüne (veya yükselişine) ayna tutan bir felsefe olarak inceler. İblis'in insana sadece "Çamur" (Tîn) olarak bakmasının; Allah'ın ona bahşettiği o aklı, ruhu (Rûhî) ve halifeliği inkâr etmesi anlamına geldiğini tespit eder. İblis, kâinatın Yaratıcısının "kıymet (şeref)" terazisini reddedip, kendi "element/madde" terazisini kurmuştur. Bu kurgu, kâinattaki bütün ırkçılıkların, sınıfsal sömürülerin ve soy kibrinin dayandığı o dondurucu, feci ve sarsılmaz "Şeytanî (İblisî) şablon"dur.
Diyanet İslam Ansiklopedisi, tefsir ve kelam ilminde "Nâr" ve "Tîn" (Ateş ve Çamur) diyalektiğinin ahlaki boyutunu aktarır. İblis'in "Ateş çamurdan üstündür" tezinin bizzat kendi aleyhine işlediğini; zira ateşin yakıp yıktığını ve kül ettiğini, çamurun (tîn) ise tohumu bağrında yeşerten, hayata kaynaklık eden ve üzerinde varoluş inşa edilen o mutlak "rahmet ve tevazu" maddesi olduğunu kaydeder. Kibriya (üstünlük) ateşte (nâr) değil, ilahi emre (vahiye) mutlak bir teslimiyetle boyun eğen o fıtri şuurda (ruhta) gizlidir. İblis'in bu kıyası (Ben ateştenim, o çamurdan), aklın vahye karşı girdiği ve ebediyen hüsrana (karâra) mahkûm olduğu o ilk ve en büyük ontolojik iflas fermanıdır.
Yorumu Yorumla
Yorumu Yorumla