Nâziât Sûresi, 29. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

وَاَغْطَشَ لَيْلَهَا وَاَخْرَجَ ضُحٰيهَاۖ

[Türkçe Transkript]

Ve aġtaşe leylehâ ve aḣrace duhâhâ

[Mâtürîdî]

"Gecesini kararttı, gündüzünü ağarttı."

---

Gecesini kararttı, yani gecesini karanlık yaptı. Gündüzünü ağarttı, yani gündüzü aydınlık yaptı. Gecenin karanlık gündüzün aydınlık yapılmasında ölümden sonra diriltilmeyi inkâr edenlerin akıllarına gelen şüphelerin giderilmesi vardır. Şöyle ki: O, latîf bir vakitte geceyi karartıyor ve karanlığı her şeyi bürüyor, sonra en az bir sürede onları sanki hiç olmamış gibi yok ediyor, daha sonra onları tekrar varediyor. O kadar ki birisi kalksa ve ilki ile ikinci arasını ayırtetmeye kalksa buna güç yetiremez. Ayırtetme bir tarafa ilkinin ikinci, ikincinin de ilki içinde olduğunu düşünür. Bu ilkin karanlığın yok olması ve tamamen kendisinden bir eser kalmayacak şekilde gitmesi sonucu olur. Buna kādir olan, ilk yaratılıştan birtakım izler kalmış olması halinde onları yeni bir yaratılışla yaratmaya evleviyetle kadir olur. Sonra gece ve gündüzü göğe izafe etti, çünkü onların ortaya çıkışı gökte belirir.

[Etimolog]

Ağtaşe (أَغْطَشَ)

İbn Fâris, ğ-t-ş kök harflerinden oluşan bu kelimenin temel semantik anlamının karanlık, görüşün zayıflaması ve bir şeyin üzerini örten bulanıklık olduğunu belirtir. Gözün az görmesi veya bir şeyin tam seçilememesi durumu için de bu kökün kullanıldığını ifade eder. Râgıb el-İsfahânî, "iğtâş" eyleminin gecenin zifiri bir karanlığa bürünmesi ve eşyayı görünmez kılması anlamına geldiğini, buradaki kullanımın ise ilahi iradenin gökyüzü inşasından sonra geceyi bu karanlık örtüyle kaplamasını temsil ettiğini vurgular. Celaleddin el-Suyuti, klasik tefsir geleneğine uygun olarak bu fiilin geceyi karanlık ve dinlendirici bir zaman dilimi haline getirme eylemini nitelediğini aktarır. Angelika Neuwirth, Mekki surelerin kozmolojik tasvirlerinde bu tür fiillerin, evrenin ritmik işleyişini ve zıtlıklar arasındaki mükemmel dengeyi vurgulayan bir işlevi olduğunu analiz eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin kökenindeki "karartma" vurgusunun, gecenin kendiliğinden değil, ilahi bir müdahale ve planlama ile bu vasfı kazandığını muhatabın zihnine kazıdığını belirtir. Prof. Dr. Hidayet Aydar, ağtaşe kelimesinin etimolojik olarak eylemdeki kuşatıcılığı barındırdığını, bunun da gecenin yeryüzünü tam bir örtü gibi kaplamasını simgelediğini söyler.

---

Leyl (لَيْل)

İbn Fâris, l-y-l kök harflerinin temel semantik anlamının güneşin batışından doğuşuna kadar geçen zaman dilimi, karanlık ve sessizlik olduğunu belirtir. Işığın kaybolup eşyanın gizlendiği bu evrensel süreci temsil ettiğini açıklar. Râgıb el-İsfahânî, "leyl" kelimesinin gündüzün karşıtı olarak kullanıldığını, fıtri olarak dinlenme ve örtünme zamanına işaret ettiğini vurgular. Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın semantik dünyasında "leyl" kavramının sadece kronolojik bir vakit değil, aynı zamanda tefekkür ve ilahi tecellilerin daha derinden hissedildiği metafiziksel bir atmosferi simgelediğini analiz eder. Angelika Neuwirth, gece imgesinin Mekke dönemi hitabetinde kozmik düzenin sarsılmaz bir parçası olarak sunulduğunu, karanlığın da tıpkı aydınlık gibi bir işaret olarak konumlandırıldığını belirtir. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin kökenindeki "karanlık" vurgusunun burada "ağtaşe" fiiliyle birleşerek gecenin mutlak ve kesif bir örtüye dönüşmesini nitelediğini ifade eder.

---

Ahrece (أَخْرَجَ)

İbn Fâris, h-r-c kök harflerinin temel semantik anlamının bir şeyin bir yerden çıkması, içeriden dışarıya intikal etmesi ve gizli bir halden aşikar bir hale gelmesi olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "ihrâc" eyleminin bir nesneyi bulunduğu mekandan veya durumdan ayırıp başka bir sahaya çıkarmak anlamına geldiğini, buradaki bağlamın ise gecenin karanlığından sabahın aydınlığının çıkarılmasını temsil ettiğini vurgular. Celaleddin el-Suyuti, bu fiilin ilahi kudretin bir şeyi zıddından çıkarabilme yeteneğini nitelediğini aktarır. Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın ontolojik sisteminde "h-r-c" kökünün genellikle gizli potansiyellerin ilahi iradeyle görünür kılınması süreçlerini simgelediğini belirtir. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin kökenindeki "dışarı çıkarma" vurgusunun, gündüzün ve güneş ışığının rastgele belirmediğini, ilahi bir operasyonla gecenin rahminden sökülüp alındığını muhataba hissettirdiğini ifade eder. Prof. Dr. Hidayet Aydar, ahrece kelimesinin etimolojik olarak eylemdeki belirginliği ve kesinliği temsil ettiğini, bunun da günün ağarmasındaki o kaçınılmaz doğuşu simgelediğini söyler.

---

Duha (ضُحَى)

İbn Fâris, d-h-y kök harflerinin temel semantik anlamının güneşin yükselmesi, parlaması ve ısısının yeryüzünü kuşatması olduğunu belirtir. Kuşluk vakti denilen güneşin belirginleştiği zaman dilimiyle bu kök arasındaki bağı açıklar. Râgıb el-İsfahânî, "duha" kelimesinin güneşin ışığının ve hararetinin en duru ve canlı hissedildiği vakti temsil ettiğini, bu vakitte her şeyin gün ışığıyla tam bir açıklığa kavuştuğunu vurgular. Celaleddin el-Suyuti, klasik tefsir birikimine uygun olarak bu kelimenin gündüzün en parlak evresi olan kuşluk vaktine veya doğrudan güneşin ışığına işaret ettiğini aktarır. Angelika Neuwirth, Mekki surelerin başındaki tasvir sahnelerinde "duha" imgesinin, gecenin karanlığına karşı ontolojik bir zafer ve aydınlanma olarak kurgulandığını analiz eder. Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın ışık semantiği içinde bu kavramın sadece fiziksel bir aydınlığı değil, aynı zamanda manevi bir uyanışı ve hakikatin tüm çıplaklığıyla ortaya çıkışını simgelediğini belirtir. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin kökenindeki "parlama ve yayılma" vurgusunun, "ahrece" fiiliyle birleşerek sabahın o taze enerjisinin ilahi bir lütuf olarak yeryüzüne saçılmasını nitelediğini ifade eder. Prof. Dr. Sadık Kılıç, "duha" ifadesinin varlığın "beliriş" zirvesini temsil ettiğini, karanlığın örttüğü her şeyin bu vakitte tekrar kimliğini kazandığını analiz eder.