Nâziât Sûresi, 23. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

فَحَشَرَ فَنَادٰىۘ

[Türkçe Transkript]

Fehaşera fenâdâ

[Mâtürîdî]

23. "Derhal adamlarını toplayıp seslendi:"

24. "Ben sizin en yüce Rabb'inizim!' dedi."

---

Lânetli Firavun aslında kendisinin göğün ve yerin Rabb'i olmadığını gayet iyi biliyordu. Fakat o, kavmi için birtakım putlar edinmişti ve halkına kendisine yaklaştırmaları için onlara tapmalarını emretmekteydi. Ancak kendi seçkinleri söz konusu olduğunda onların kendisine tapınmalarına izin veriyor ve onlar içinden özel kimselere kendisine tapınmalarını emrediyordu. O yüzden de kendisini en yüce Rab olarak isimlendiriyordu.

[Etimolog]

Haşera (حَشَرَ)

İbn Fâris, h-ş-r harflerinden oluşan bu kökün temel semantik anlamının bir topluluğu bir araya getirmek, farklı yerlerden toplayıp tek bir noktaya sevk etmek ve toplu bir hareket başlatmak olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "haşr" kavramının özellikle zorla, sürerek ve belli bir amaç doğrultusunda insanları veya canlıları bir meydana toplamak anlamına geldiğini ifade eder; buradaki kullanımın Firavun’un, Hz. Musa’ya karşı bir güç gösterisi yapmak veya halkı kendi safına çekmek için ordusunu, sihirbazlarını ve tebaasını büyük bir hırsla bir araya getirmesini temsil ettiğini vurgular. Celaleddin el-Suyuti, klasik tefsir rivayetleri doğrultusunda bu fiilin Firavun’un tüm memleketinden sihirbazları ve askerlerini toplaması, yani büyük bir toplumsal mobilizasyon gerçekleştirmesi olduğunu aktarır. Angelika Neuwirth, Mekki surelerdeki bu tür "toplanma" sahnelerinin, otoriter bir iktidarın halkı kontrol etme ve kendi meşruiyetini kanıtlama çabasını yansıttığını, "haşr" eyleminin burada siyasi bir gövde gösterisine dönüştüğünü analiz eder. Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın semantik yapısında "haşr"ın genellikle ilahi bir eylem (mahşerde toplama) olarak karşımıza çıktığını, ancak burada Firavun'un bu fiili üstlenmesinin onun "sahte tanrılık" iddiasının bir parçası olduğunu, yani ilahi bir sıfatı beşeri düzlemde taklit etmeye çalıştığını belirtir. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin kökenindeki "sevk ve idare" vurgusunun, Firavun'un mutlak otoritesini kullanarak kitleleri nasıl yönlendirdiğini ve Hz. Musa'nın karşısına bir "kamuoyu" çıkarmaya çalıştığını nitelediğini ifade eder. Prof. Dr. Hidayet Aydar, haşera kelimesinin etimolojik olarak eylemdeki şiddeti ve kapsayıcılığı barındırdığını, bunun da Firavun’un emrindeki insanların kaçınılmaz bir şekilde o meydanda toplandığını simgelediğini söyler.

---

Nâdâ (نَادَىٰ)

İbn Fâris, n-d-y kök harflerinin temel semantik anlamının seslenmek, nida etmek ve insanların toplandığı bir mekanda (nadi) yüksek sesle konuşmak olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "nida" kavramının sesin iyice yükseltilmesi olduğunu, buradaki bağlamın ise Firavun’un topladığı kalabalığa hitaben, o ünlü ve iddialı sözlerini duyurmak için en yüksek perdeden seslenmesini temsil ettiğini vurgular. Celaleddin el-Suyuti, klasik tefsir birikimine dayanarak bu seslenişin Firavun’un kendisini ilahlaştıran o meşhur beyanatının başlangıcı olduğunu aktarır. Angelika Neuwirth, bu kelimenin kullanımını bir "kamusal hitabet" olarak analiz eder; Firavun'un nidasının, topladığı kitleler üzerinde psikolojik bir tahakküm kurma aracı olduğunu ve kendi otoritesini ses yoluyla tescil ettiğini belirtir. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin kökenindeki "çağrı" ve "duyuru" vurgusunun, Firavun'un sadece bir kişiye değil, tüm bir topluma yönelik siyasi ve teolojik bir deklarasyonda bulunduğunu nitelediğini ifade eder. Prof. Dr. Sadık Kılıç, "nâdâ" fiilinin burada bir "varoluş iddiası" taşıdığını, Firavun'un sesini yükselterek kendi sahte mutlaklığını kitlelerin zihnine kazımaya çalıştığını analiz eder. Prof. Dr. Hidayet Aydar, nâdâ kelimesinin etimolojik olarak bir "ortaya çıkış" ve "ilan" anlamı taşıdığını, bunun da Firavun'un içindeki kibrin artık gizlenemez bir boyuta ulaşarak söze dökülmesini simgelediğini söyler.