Nisâ Sûresi, 156. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلٰى مَرْيَمَ بُهْتَاناً عَظ۪يماًۙ

[Türkçe Transkript]

Vebikufrihim vekavlihim ‘alâ meryeme buhtânen ‘azîmâ(n)

[Mâtürîdî]

Bir de inkar etmelerinden ve Meryem'e büyük bir iftira atmalarından:

---

Meryem'e büyük bir iftira atmalarından. İbn Abbas şöyle demiştir: Onlar Meryem'e zina iftirası atmışlar. "Gerçekten sen çirkin bir şey yaptın!" demişlerdi. Şöyle de denilmiştir: Bu ayetteki inkar etmelerinden mealindeki ifade, Hz. Muhammed'i ve Kur'an'ı inkar etmelerinden, demektir. Meryem'e iftira sözü de, "Gerçekten sen çirkin bir şey yaptın!" demişlerdi.

[Etimolog]

ve bi kufrihim (وَبِكُفْرِهِمْ)

İbn Fâris, k-f-r kökünün "bir şeyin üzerini örtmek, gizlemek, nimeti inkar etmek ve nankörlük" manalarına geldiğini belirtir. Râgıb el-İsfahânî, sıradan bir bilmeme durumunu değil, hakikati kasten ve kibirle reddetme eylemini tanımladığını; baştaki "bi" (sebebiyle) edatının, önceki ayetlerde sayılan o feci suç silsilesine (peygamberleri öldürme, antlaşmayı bozma) bu ardışık inkarı hukuki ve nedensel bir zincirle bağladığını açıklar. Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın bu kavramlaştırmasını teolojik eksende inceler; İsrailoğullarının gösterdiği bu tavrın basit bir şüphe veya entelektüel itiraz olmadığını, ilahi otoriteye karşı başlatılan ve fıtratı körleştiren ontolojik bir başkaldırı (küfür) olarak mühürlendiğini detaylandırır.

---

ve kavlihim (وَقَوْلِهِمْ)

İbn Fâris, k-v-l kökünün "ağızdan çıkan söz, ifade, iddia ve beyan" anlamlarına geldiğini belirtir. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, inkar silsilesinin sadece fiziksel eylemle (peygamber cinayetleriyle) sınırlı kalmayıp, dille de (kavl) en yıkıcı şekilde devam ettiğini; sözün bu bağlamda sıradan bir konuşma olmaktan çıkıp, feci bir itibar suikastine, ahlaki bir yıkıma ve peygamberlik kurumunu çökertmeye yönelik karanlık bir "teolojik silaha" dönüştürüldüğünü analiz eder.

---

alâ (عَلَىٰ) meryeme (مَرْيَمَ)

"Meryem'in aleyhine / Meryem hakkında" manasındaki yönelme/hedef edatı ve özel isimdir. Arthur Jeffery, kelimenin Semitik haritasını çıkararak ismin Süryanice ve Aramicedeki "Maryām" formundan Arapçaya süzüldüğünü tesciller. Angelika Neuwirth, Meryem isminin bu ayetteki zikrini Geç Antik Çağ teopolitiği bağlamında tahlil eder; Yahudi geleneğinde İsa'nın doğumuna ve annesi Meryem'in iffetine yönelik kasıtlı olarak üretilen o ağır polemiklerin ve karalamaların; Kur'an tarafından doğrudan, tavizsiz ve sarsılmaz bir ilahi müdahaleyle reddedildiğini, Meryem'in ontolojik masumiyetinin ve adının bizzat Allah tarafından tarihi bir koruma altına alındığını kaydeder.

---

buhtânen (بُهْتَانًا)

İbn Fâris, b-h-t kökünün "şaşkınlık, afallama, donup kalma ve muhatabı hayrete düşüren feci yalan" anlamlarına geldiğini belirtir. Râgıb el-İsfahânî, sıradan bir yalan veya iftira (iftira/ifk) kelimesinden farklı olarak "buhtân" kavramının; akla, vicdana ve fıtrata o kadar aykırı, o kadar asılsız ve devasa bir yalandır ki, duyan kişiyi veya iftiraya uğrayanı dehşet içinde "sessiz, savunmasız ve nutku tutulmuş" (mebhût) bırakan çok daha sarsıcı ve felç edici bir ahlaksızlık türünü tanımladığını açıklar.

---

azîmâ (عَظِيمًا)

İbn Fâris, a-z-m kökünün "büyüklük, ululuk, insanın veya hayvanın iskeletini ayakta tutan ana kemikler ve azamet" manalarına geldiğini belirtir. Aisha Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı), ayetin kapanışındaki bu "devasa/korkunç" (azîm) sıfatının "buhtân" kelimesiyle yan yana gelişinin edebi ve psikolojik dehşetini inceler; Meryem'e atılan o iftiranın sıradan bir sosyolojik dedikodu olmadığını; hem tertemiz bir kadının namusuna hem de doğrudan doğruya ilahi bir mucizeye (İsa'nın babasız doğuş iradesine) karşı yapılmış, evrenin ahlaki ve ontolojik "kemiklerini/omurgasını" sızlatacak kadar ağır, feci ve affedilemez büyüklükte bir "karakter ve hakikat suikastı" (buhtânen azîmâ) olarak ilahi mahkeme kayıtlarına geçirildiğini sarsıcı bir estetikle vurgular.