Nisâ Sûresi, 120. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

يَعِدُهُمْ وَيُمَنّ۪يهِمْۜ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ اِلَّا غُرُوراً

[Türkçe Transkript]

Ye’iduhum veyumennîhim(s) vemâ ye’iduhumu-şşeytânu illâ ġurûrâ(n)

[Mâtürîdî]

Şeytan onlara durmadan vâdeder, boş ümitler verir. Şeytanın onlara söz vermesi aldatmadan başka bir şey değildir.

---

Şeytan onlara durmadan vâdediyor. Ya fakir olacakları veya zenginleşecekleri vâdini yapıyor. Boş ümitler veriyor. Bu, daha önce zikrettiğimiz üzere dünyada bütün beşerî arzuların yerine getirileceği hayalidir. Şeytanın onlara söz vermesi aldatmadan başka bir şey değildir. Buradaki "gurûr" kelimesi, insanın faydalı gördüğü bir şeyin aksinin ortaya çıkması demektir.

[Etimolog]

ya'ıduhum (يَعِدُهُمْ)

İbn Fâris, v-a-d kökünün "gelecekte gerçekleşmek üzere kesin söz vermek, bir şeyi taahhüt etmek ve umutlandırmak" anlamlarına geldiğini belirtir. Râgıb el-İsfahânî, eylemin faili şeytan olduğunda bu fiilin, gerçekleşmesi ontolojik olarak imkansız olan sahte faydaları vadederek veya ilahi cezayı öteleyerek insanda feci bir "sahte güvenlik/rehavet" duygusu oluşturmayı nitelediğini açıklar.

---

ve yumennîhim (وَيُمَنِّيهِمْ)

İbn Fâris, m-n-y kökünün "takdir etmek, ölçmek, arzulamak ve yalan yere ümitlendirmek" manalarına geldiğini belirtir. Râgıb el-İsfahânî, tef'il babında (temennî) kullanılan bu fiilin, insanın fıtratındaki zaafları kullanarak onun nefsine hoş gelen, gerçekte var olmayan ve ulaşılamaz olan asılsız kuruntuları (ümniyye) zihne enjekte etmek eylemini tanımladığını açıklar. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, bu fiilin psikolojik harp ve manipülasyon boyutunu analiz eder; şeytanın insanı kaba bir zorlamayla değil, doğrudan doğruya onun içsel hayal gücünü felç ederek, hakikatin (ahiretin) yerine bütünüyle dünyevi, ulaşılamaz fantezileri ve sahte statü hırslarını ikame etmesini detaylandırır.

---

ve mâ (وَمَا)

Cümleyi kesin ve mutlak bir şekilde olumsuzlayan, "Hiçbir şekilde ... değil" manasını katan edattır.

---

ya'ıduhumu (يَعِدُهُمُ)

İbn Fâris, v-a-d kökünün "söz vermek" manasına geldiğini kaydeder. Ayet içinde fiilin ikinci kez tekrar edilmesidir. Toshihiko Izutsu, aynı fiilin (va'd) Kur'an teolojisindeki zıt kullanımını inceler; Allah'ın vaadinin mutlak ve eskatolojik bir gerçeklik (hak) olduğunu, şeytanın vaadinin ise dış görünüşte ilahi vaadi taklit etmesine rağmen, ontolojik olarak içinin tamamen boş, anlamsız ve "hiçlikten" ibaret olduğunu belirterek bu semantik ve varoluşsal asimetriyi vurgular.

---

eş-şeytânu (الشَّيْطَانُ)

İbn Fâris, ş-t-n kökünün "haktan, doğrudan ve merkezden uzaklaşmak", ş-y-t kökünün ise "yanmak, alevlenmek ve öfkeden helak olmak" anlamlarına geldiğini açıklar. Arthur Jeffery, kelimenin Sami dil ailesindeki köken haritasını çıkararak; İbranice ve Süryanice/Aramicedeki "satan" (düşman, isyankar, ilahi nizama muhalif olan) kelimelerinden Arapçalaşarak lügata girdiğini teyit eder. Gabriel Said Reynolds, şeytan figürünü Geç Antik Çağ teolojisi bağlamında analiz eder; şeytanın salt felsefi bir kötülük prensibi olmadığını, ilahi otoriteye paralel bir "sahte kurtuluş/eskatoloji anlatısı" sunan ve insanı bu sahte anlatıya ikna etmeye çalışan aktif, manipülatif ve ontolojik baş düşman olduğunu detaylandırır.

---

illâ (إِلَّا)

Kendisinden önceki olumsuz (ve mâ) edatıyla birlikte kullanıldığında hasr (sınırlandırma/tahsis) bildiren, "Sadece, ancak ve ancak, başkası değil" manasındaki istisna edatıdır. Şeytanın vaadinin yegane sonucunu mühürler.

---

ğurûrâ (غُرُورًا)

İbn Fâris, ğ-r-r kökünün "aldatmak, bir kimseyi tehlikenin ortasında olduğu halde güvende olduğuna inandırmak, gaflet ve sahte parlaklık" anlamlarına geldiğini belirtir. Râgıb el-İsfahânî, insanın aklını ve fıtratını çelen, dışı yaldızlı ve cazip, ancak içi mutlak bir felaket olan her türlü cazibeyi, serveti, makamı veya doğrudan şeytanın kendisini (ğarûr) tanımladığını aktarır. Aisha Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı), ayetin sonundaki bu kelimenin edebi dehşetini ve eskatolojik ironisini inceler; şeytanın insana sunduğu o devasa vaatlerin ve kuruntuların (temenni) ahiret sabahında uyandığında bütünüyle bir "seraptan, köpükten ve yanılsamadan" ibaret olduğunun anlaşıldığı o trajik çöküş anını; insanın kendi sonsuzluğunu (cenneti) göz göre göre "büyük bir hiçliğe" (ğurûr) değişmesindeki o varoluşsal iflası sarsıcı bir netlikle resmettiğini vurgular.