Necm Sûresi, 37. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

وَاِبْرٰه۪يمَ الَّذ۪ي وَفّٰىۙ

[Türkçe Transkript]

Ve-ibrâhîme-lleżî veffâ

[Mâtürîdî]

36-37. "Yoksa Mûsâ’nın ve ahde vefa örneği İbrahim’in sahifelerinde bulunan şu hususlardan haberi yok mu?”

---

Bu âyetler, sanki öncekilerden koparılmış gibidir. O inkârcılar kendi tâbilerine diyorlar ki: Sizin zulmünüzü ve yalanınızı biz üstümüze alıyoruz, Muhammed e (s.a.) gitmeyin ve onu tasdik etmeyin. Nitekim Allah başka bir âyette, onların şöyle söylediklerini haber vermektedir: “Gelin bizim yolumuza uyun, günahınızı biz yüklenelim. İşte bunun üzerine Allah meâlen şöyle buyurdu: Yoksa Mûsâ’nın ve ahde vefa örneği İbrahim’in sahifelerinde bulunan şu hususlardan haberi yok mu: “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez”. Yani onların sahifelerinde biz, "Hiçbir günahkârın başkasının günahını yüklenmeyeceğini” beyan ettik. Emrolunduğu vahyi tebliğ etmiş olduğundan dolayı Hz. İbrahim’e ahde vefa örneği denildiği söylenmiştir. Kuşluk vakti dört rekât namaz kıldığından dolayı böyle denildiği de söylenmiştir. Nitekim Resûlullah’tan (s.a.) şöyle bir hadis rivayet ederler: “Vefa örneği nedir, bilir misiniz?” En doğrusunu Allah ve resûlü bilir, dediler”. Dört rekât namaz kılmakta vefa gösterendir”. Eğer bu rivayet sabitse, başka bir yoruma gerek kalmaz. Bunun aslı, Hz. İbrahim’in emrolunduğu şeye vefâ göstermesidir.

[Etimolog]

İbrahim (إِبْرَاهِيمَ)

El-Cevâlîkî, bu ismin Arapça olmadığını, İbranice kökenli olup Arapçalaştırılmış (muarreb) isimlerden olduğunu belirtir. Kelimenin aslı hakkında "Ebu Râhim" (merhametli baba) terkibine işaret eden dilci görüşlerini aktarır. Arthur Jeffery, kelimenin Arapça dışı kökenlerini detaylıca inceleyerek, kadim Sami dillerindeki (İbranice ve Aramice) "Ab-ram" veya "Ab-ra-ham" formlarından evrildiğini; bu köklerin "yüce baba" veya "kalabalıkların babası" gibi anlam yüklerine sahip olduğunu ifade eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, ayetin bağlamında bu ismin sadece tarihsel bir şahsiyeti değil, sadakat ve tevhid mücadelesinin en yüksek sembolünü temsil ettiğini; ismin etimolojik arka planındaki "babalık" vasfının, inanç geleneğinin kurucu figürü olmasıyla kavramsal bir bütünlük oluşturduğunu vurgular.

---

Veffâ (وَفَّى)

Arapça v-f-y kökünden türeyen ve tef'il babında çekimlenmiş olan bu fiil, etimolojik olarak "sözünü tutmak, borcunu ödemek, bir şeyi noksansız ve tam olarak yerine getirmek" anlamlarına gelir. İbn Fâris, v-f-y kökünün temel anlamının "bir şeyin tamamlanması, noksansız hale gelmesi ve niceliksel olarak kemale ermesi" olduğunu belirtir; bu kökten gelen eylemin, bir işi yarım bırakmamanın ve tam ölçüyle ifa etmenin etimolojik ifadesi olduğunu kaydeder. Râgıb el-İsfahânî, "vefâ" kavramının bir sözü, ahdi veya görevi en üst sınırına kadar ulaştırmak ve mükemmelleştirmek anlamına geldiğini; ayetteki tef'il babındaki kullanımın, Hz. İbrahim'in kendisine yüklenen tüm ilahi yükümlülükleri ve imtihanları hiçbir boşluk bırakmadan, tam bir sadakatle ifa ettiğini etimolojik olarak mühürlediğini açıklar. Toshihiko Izutsu, kelimenin Kur'an'ın anlambilimsel haritasındaki yerini analiz ederken, bu kavramın ilahi sözleşmeye (misak) verilen sarsılmaz cevabı temsil ettiğini; fiilin İbrahim kıssası bağlamında "mutlak sadakat" ve "sınanmış bağlılık" anlamlarını taşıyan merkezi bir ahlaki terim olduğunu vurgular. Aisha Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı), fiilin tef'il kalıbında gelmesinin yarattığı anlamsal yoğunluğa dikkat çeker; bu kalıbın etimolojik olarak eylemin çok yönlülüğünü, zorluğunu ve bu zorluğa rağmen gösterilen üstün başarıyı simgelediğini, Hz. İbrahim'in "tamamlayan/yerine getiren" vasfının bu kalıpla zirveye taşındığını ifade eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, ayet bağlamında bu fiilin Hz. İbrahim'e yönelik en yüksek övgü makamı olduğunu; kendisine vahyedilen sahifelerin gereğini ve yaşadığı ağır imtihanları kusursuzca yerine getirdiğinin etimolojik bir tescili olduğunu belirtir.