Tweet
وَالْاَنْعَامَ خَلَقَهَاۚ لَكُمْ ف۪يهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَۖ
-
-
Vel-en’âme ḣalekahâ(k) lekum fîhâ dif-un vemenâfi’u veminhâ te-kulûn(e)
-
"Eti yenen büyük ve küçükbaş hayvanları da sizin için O yarattı. Onlarda sizin için soğuktan koruyucu şeyler ve başka yararlar vardır, ayrıca onlardan beslenirsiniz."
Eti yenen büyük ve küçükbaş hayvanları da O yarattı. (Sizin için): Görünüşe göre bu hayvanlar bizim için yaratıldı, bizim için de bunlarda her gün yararlanılacak tüyleri, derileri ve daha başka unsurlarında menfaatler yaratılmıştır. Nitekim yüce Allah başka bir âyette şöyle buyuruyor: "Allah yeryüzünde ne varsa hepsini sizin için yaratmıştır"; "Göklerde ve yerde ne varsa hepsini sizin emrinize vermiştir". "Ve'l-ename halekahâ leküm (وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ) sözünün zâhire göre bu nesneleri bizim için yarattı mânasına gelme ihtimali vardır. Allah bu sûrede ve diğer sûrelerde çeşitli menfaatleri ve bize verdiği nimetleri tek tek zikretmek suretiyle, bizim için o hayvanlarda menfaatler yarattığını yukarıdaki âyeti tefsir edici ve açıklayıcı olarak bildirdi. "Enam" (الْأَنْعَامُ) kelimesinin, tek tek her birine işaret edilmeksizin mücmel olarak zikredilmesi, bu sûrede işaret edildiği üzere, nimetlerin şükrünü yerine getirmek ve Allah'ın herhangi bir şeyi yoktan yaratmaya kadir olduğunu bilmeleri içindir.
Onlarda sizin için soğuktan koruyucu şeyler. Bazıları demiştir ki: Difun (دِفْءٌ) dört ayaklı bütün hayvanların neslidir. Bazıları da şöyle demiştir: Dört ayaklı hayvandan doğan yavrudur. İbn Kuteybe de şunu söylemiştir: Difun (دِفْءٌ) kendisiyle ısınılan şeydir. "Dif'un" (دفء) kelimesi ile sözü edilen menafi (منافع) kelimesinin tefsirinin başka bir âyette yapılan tefsirin aynısı olma ihtimali vardır. Bu âyet de şudur: "Allah size evlerinizi huzur yeri yaptı; hayvanların derisinden gerek yolculuk zamanınızda gerekse ikamet gününüzde kolaylıkla taşıyabileceğiniz barınaklar yapmanızı; bunun gibi bir süreye kadar onların yünlerini, yumuşak tüylerini, kıllarını ev ve giyim eşyasıyla ticaret malı olarak değerlendirmenizi sağladı". Azîz ve Celîl olan Allah dört ayaklı hayvanları sıcak, soğuk, açlık ve sayısı çok, fakat sayılması uzayacak olan ve nefisleri harekete geçiren semavî ve diğer bütün eziyet türlerine karşı koruyucu olarak belirtilen hayvanlardan söz etti ve bunlarda binme, içme ve yemeye dair birçok fayda var etti. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Onlarda sizin için daha nice faydalar vardır" ; "Sizin için hayvanlarda da alınacak ders vardır. Size onların karınlarında oluşan nesneden içiriyoruz; onlardan sağladığınız başka birçok fayda da var".Yorumu Yorumla
-
Ve'l-en'âme (وَٱلْأَنْعَٰمَ)
Kök: n-a-m
Sözlükte "yumuşaklık, rahatlık, nimet, konfor" anlamlarındaki kökten türeyen ve genellikle deve, sığır, koyun, keçi gibi otlayan evcil hayvanları ifade eden bir çoğul isimdir. Ayetin bağlamında, Allah'ın insanlığa hizmet etmesi için yarattığı ve sayısız fayda barındıran hayvan sürülerine işaret eder.
İbn Fâris, Mekâyîsü'l-Luga adlı eserinde "n-a-m" kökünün temel anlamının "yumaşaklık, rahatlık ve refah" olduğunu belirtir. İbn Fâris'e göre bu hayvanlara "en'am" (nimetler) denmesinin sebebi, insanların yaşamlarını kolaylaştırmaları, yiyecek, giyecek ve binek olarak onlara büyük bir konfor ve zenginlik sağlamalarıdır.
Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât'ında kelimenin aslen develer için kullanıldığını, ancak zamanla sığır ve davarları da kapsayacak şekilde genişlediğini ifade eder. Râgıb'a göre bu kelimenin kökeni doğrudan "nimet" (lütuf, iyilik) kelimesiyle aynıdır; zira bu hayvanlar, insanın yeryüzündeki varoluşunu sürdürebilmesi için Yaratıcı tarafından bahşedilmiş en temel ve kapsamlı nimetler arasındadır.
Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın semantik evreninde bu kelimeyi İslam öncesi Arap toplumunun sosyo-ekonomik şartları bağlamında analiz eder. Izutsu'ya göre bedevi kültürü için "en'am" (özellikle deve) sadece ticari bir varlık değil, hayatın tam merkezinde yer alan yegane hayatta kalma aracıydı. Kur'an, bu ayette muhataplarının en çok değer verdiği bu dünyevi zenginlik sembolünü alıp, onu Allah'ın şefkatini ve yaratıcı kudretini ispatlayan ontolojik bir "ayet" (işaret) mertebesine yükseltir.
Prof. Dr. Mustafa Öztürk, Kur'an'ın ilk muhataplarının tarihsel ve coğrafi zeminini incelerken, bu ayetteki "en'am" vurgusunun doğrudan Hicaz bölgesinin gerçekliğine hitap ettiğini belirtir. Öztürk'e göre Kur'an, soyut ve felsefi yaratılış delilleri sunmak yerine, insanın her gün iç içe olduğu, geçimini sağladığı ve bizzat sağmalayıp yününü kırktığı hayvanları teolojik bir argüman olarak öne sürerek muhatabın ampirik (deneyimsel) dünyası üzerinden ikna edici bir tevhid inşası yapar.
Halekahâ (خَلَقَهَا)
Kök: h-l-k + h-a
Sözlükte "yoktan var etmek, belli bir ölçüye göre tasarlamak" anlamındaki "haleka" fiili ile "onları" anlamındaki "hâ" muttasıl (bitişik) zamirinin birleşimidir. Ayette "Onları (hayvanları) yarattı" anlamına gelir.
İbn Fâris, kökün asıl anlamının "bir şeye mîzânına ve ölçüsüne göre şekil vermek" olduğunu vurgular. Ayetin bağlamında bu fiil, hayvanların rastgele evrimleşmiş varlıklar olmadığını; anatomik yapılarının, yünlerinin ve süt verme kapasitelerinin tamamen insanın ihtiyaçlarını karşılayacak ince bir mühendislikle ve ilahi bir takdirle var edildiğini gösterir.
Râgıb el-İsfahânî, fiilin öznesi Allah olduğunda benzersiz bir yoktan var edişi ifade ettiğini hatırlatır. Râgıb'a göre "hâ" zamiriyle yapılan vurgu, bu canlıların yaratılışındaki muazzam işleyişin ve içgüdüsel itaatlerinin (ehcileştirilebilir olmalarının) kör doğanın değil, mutlak irade sahibi bir Hâlık'ın eseri olduğunu kanıtlar.
Diyanet İslam Ansiklopedisi, yaratılış delillerini (istidlâl) ele alırken bu ayete atıf yapar. Ansiklopediye göre evcil hayvanların yaratılışındaki hikmet, insan ile doğa arasındaki ekolojik uyumun tesadüf olamayacak kadar mükemmel olduğunu gösteren teolojik bir kozmoloji delilidir.
Leküm (لَكُمْ)
Kök: l + k-m
"İçin, ait" anlamlarına gelen "lâm" harf-i cerri ile "siz/size" anlamına gelen çoğul muhatap zamiri "küm"ün birleşimidir. "Sizin için" manasına gelir.
Celaleddin el-Suyuti, Kur'an dilbilgisi tahlillerinde buradaki "lâm" edatının "ihtisas" (tahsis etme, özgü kılma) veya "ta'lil" (sebep bildirme) işlevi gördüğünü belirtir. Suyuti'ye göre ayet, "Onları yarattı ve bu yaratmadaki yegane gaye siz(in faydanız)dır" anlamını taşıyarak, evrendeki nizamın insanın hizmetine sunulduğunu (teshîr) gramer düzeyinde belgeler.
Prof. Dr. Sadık Kılıç, Kur'an dilinin psikolojik boyutlarını incelerken "leküm" ifadesinin muhatap üzerinde yarattığı minnettarlık duygusuna odaklanır. Kılıç'a göre, devasa bir yaratılış eyleminin (haleka) hemen ardından "sizin için" denmesi, insana evrendeki özel ve değerli konumunu hatırlatan, şükre davet eden çok güçlü ve sıcak bir ilahi iltifattır.
Fîhâ (فِيهَا)
Kök: f-y + h-a
İçindelik (zarfiyyet) bildiren "fî" edatı ile hayvanları (en'am) işaret eden "hâ" zamirinin birleşimidir. "Onlarda, onların içinde" anlamına gelir.
Celaleddin el-Suyuti, "fî" harf-i cerrinin nesnelerin içsel kapasitelerine işaret ettiğini belirtir. Bu bağlamda, hayvanların insanlara sağlayacağı faydaların (ısınma, gıda vb.) dışarıdan eklemlenmiş suni özellikler olmadığını, doğrudan onların fizyolojik yaratılışlarının "içine" yerleştirilmiş doğal birer potansiyel olduğunu gramatikal olarak vurgular.
Dif'un (دِفْءٌ)
Kök: d-f-e
Sözlükte "soğuğun zıddı, ısınmak, soğuktan koruyan giyecek ve barınak" anlamlarına gelir. Ayette hayvanların yününden, kılından veya derisinden elde edilen ve insanı soğuğun yıpratıcı etkisinden koruyan malzemeleri ifade eder.
İbn Fâris, "d-f-e" kökünün temelinde "sıcaklık ve soğuğu defetme" manasının bulunduğunu belirtir. Hayvanlardan elde edilen çadır, elbise, battaniye gibi insanı sert hava koşullarından muhafaza eden her türlü örtü bu kelimenin anlamsal sahasına girer.
Râgıb el-İsfahânî, insanın biyolojik olarak çıplak ve dış etkenlere karşı savunmasız yaratıldığını hatırlatarak, "dif'" kelimesinin sadece bedensel bir ısınmayı değil, hayatı idame ettirebilmek için gerekli olan temel korunma kalkanını ifade ettiğini söyler.
Aisha Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı), Kur'an'ın beyanındaki edebi inceliğe ve hitap ettiği coğrafyanın sosyolojisine dikkat çeker. Çöl ikliminde gündüzleri kavurucu sıcak olsa da geceleri dondurucu bir soğuk hakimdir. Bintü'ş-Şâtı'ya göre Kur'an'ın nimetleri sayarken gıdadan bile önce "ısınma/soğuktan korunma" (dif') nimetini öne alması, göçebe Arap toplumunun çöl gecelerindeki en hayati varoluşsal ihtiyacına dokunan olağanüstü isabetli bir belagat örneğidir.
Ve menâfiu (وَمَنَٰفِعُ)
Kök: n-f-a
Sözlükte "zararın zıddı, fayda, yarar, iyi ve olumlu olan şey" anlamlarındaki "menfeat" kelimesinin çoğuludur. Hayvanlardan sağlanan binek, yük taşıma, süt, nesil üretimi gibi diğer sayısız faydaları kapsar.
İbn Fâris, "n-f-a" kökünün "bir şeye ulaşarak veya onu kullanarak elde edilen iyilik, yardım" anlamına geldiğini belirtir. Dif' (ısınma) özel olarak zikredildikten sonra bu kelimenin genel bir kavram olarak getirilmesi, hayvanların sağladığı faydaların sınırlandırılamayacak kadar çok çeşitli olduğunu gösterir.
Râgıb el-İsfahânî, "menâfi" kelimesinin, insanın hem dünyevi yaşantısını sürdürmesine hem de kemale ermesine yardımcı olan her türlü olumlu katkıyı içerdiğini söyler. Tarımda kullanılmalarından (güç/enerji), süt ve süt ürünlerine kadar geniş bir yelpazeyi ifade eder.
Dücane Cündioğlu, kelimenin çoğul (cem) ve belirsiz (nekra) formda gelişinin anlamsal değerini tahlil eder. Cündioğlu'na göre "menâfiu" formundaki bu belirsizlik, hayvanlardan elde edilen faydaların insanın hayal gücünü ve hesaplama yeteneğini aşan bir çeşitliliğe sahip olduğunu gösterir. Sadece fizyolojik bir tüketim değil, aynı zamanda insanın hayatını inşa etmesini sağlayan estetik ve pratik faydalar bütünüdür.
Ve minhâ (وَمِنْهَا)
Kök: m-n + h-a
"-Den/-dan" anlamındaki "min" harf-i cerri ile "hâ" zamirinin birleşimidir. "Ve onlardan" anlamına gelir.
Celaleddin el-Suyuti, buradaki "min" edatının "teb'iz" (bir bütünden bir parçayı ifade etme, kısmiyet) işlevinde olduğunu kaydeder. Çünkü sürüdeki hayvanların tamamı yenmez; bazıları sadece binek, bazıları yük taşıma, bazıları süt ve yün için hayatta tutulur. Suyuti'ye göre bu edat, hayvan sürülerinin (en'am) "bir kısmının" gıda olarak tüketildiğini hassas bir dilsel mantıkla ifade eder.
Te'külûn (تَأْكُلُونَ)
Kök: e-k-l
Sözlükte "yemek, çiğnemek, yutmak" anlamlarındaki kökten türeyen muzari (şimdiki/geniş zaman) fiildir. Çoğul muhatap sigasında "yiyorsunuz / yersiniz" anlamına gelir.
İbn Fâris, kökün asıl anlamının "bir şeyi ağız yoluyla bedene dahil edip tüketmek" olduğunu belirtir. İnsanın yaşamını sürdürebilmesi için gereken en temel enerji kaynağı olan et ve hayvansal gıda tüketimini ifade eder.
Râgıb el-İsfahânî, yeme eyleminin insanın fizyolojik acziyetinin ve Yaratıcıya olan sürekli muhtaçlığının en somut göstergesi olduğunu belirtir. Bu hayvanların besin zincirinde insanın tüketimine sunulmuş olmasını, ilahi rahmetin bedensel bir tecellisi olarak yorumlar.
Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın kavramsal analizinde, sıradan ve biyolojik bir eylem olan "yeme" (e-k-l) fiilinin bu tür ayetlerde nasıl teolojik bir kavrama dönüştüğünü inceler. Izutsu'ya göre Kur'an, bedevi Arap'ın basit bir tüketim eylemi olarak gördüğü et yemeyi; "rızk" (verilen nimet) ve "Rezzâk" (nimet veren) çerçevesinde yeniden tanımlayarak, insandan her lokmasında varoluşsal bir farkındalık ve minnettarlık (şükür) talep eden bir inanç eylemine dönüştürür. Muzari kipin (te'külûn) süreklilik bildirmesi, bu ilahi ikramın her an kesintisiz olarak devam ettiğini gösterir.
Yorumu Yorumla
Yorumu Yorumla