Mâide Sûresi, 33. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

اِنَّمَا جَزٰٓؤُا الَّذ۪ينَ يُحَارِبُونَ اللّٰهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْاَرْضِ فَسَاداً اَنْ يُقَتَّلُٓوا اَوْ يُصَلَّـبُٓوا اَوْ تُقَطَّعَ اَيْد۪يهِمْ وَاَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ اَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْاَرْضِۜ ذٰلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْاٰخِرَةِ عَذَابٌ عَظ۪يمٌۙ

[Türkçe Transkript]

İnnemâ cezâu-lleżîne yuhâribûna(A)llâhe verasûlehu veyes’avne fî-l-ardi fesâden en yukattelû ev yusallebû ev tukatta’a eydîhim veerculuhum min ḣilâfin ev yunfev mine-l-ard(i)(c) żâlike lehum ḣizyun fî-ddunyâ(s) velehum fî-l-âḣirati ‘ażâbun ‘azîm(un)

[Mâtürîdî]

33. Allah'a ve peygamberine karşı savaşanların ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışanların cezası ancak ya öldürülmeleri veya asılmaları yahut el ve ayaklarının çapraz olarak kesilmesi ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir. Bu, onların dünyada uğradıkları aşağılayıcı cezadır. Ahirette ise onlar için büyük bir azap vardır.

34. Ancak onları yenip ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesna! Biliniz ki Allah çok bağışlayıcı, çok esirgeyicidir.

---

Teröristin ve Eşkıyanın Cezası

Allah'a ve peygamberine karşı savaşanların ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışanların cezası. Bazıları şöyle demiştir: Bu ayet kafirler hakkında, onlarla ilgili hükmü beyan etmek üzere nazil olmuştur. Bu, Hasan-ı Basri ve Ebu Bekir el-Esam'ın görüşüdür. Onlar şöyle demiştir: Cenab-ı Hak, Allah'a ve peygamberine karşı savaşmayı ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmayı belirtmektedir. Aslında, her bir kafir Allah'a ve peygamberine karşı savaşmış ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışmıştır. Şu halde aralarında çatışma devam ettiği müddetçe devlet başkanı hangi şekli uygun görürse, onunla bu insanları öldürme yetkisine sahiptir. Onlar yeryüzünde çoğalınca başkan dilerse öldürmekten vazgeçip kendilerine lütufta bulunabilir. Müslüman ise yol kestiği takdirde onun için Allah ve peygamberi ile savaşmaktadır denilmez. İşte bu durum, ayetin yol kesenler için değil kafirler için geldiğini gösterir.

Başkaları şöyle bir fikir beyan etmiştir: Ayet-i kerime yol kesen müşrikler hakkında gelmiştir. Müslümanlar şayet yol keserlerse hırsızlık yapmış olurlar ve sadece elleri kesilir.

Diğerleri ise şöyle demişlerdir: Ayet yol kesen ve onu korkulu hale getiren müşrikler hakkında gelmiştir. Fakat aynı hüküm yol kesen ve onu korkulu hale getiren müslümanlar için de geçerlidir. İbn Abbas'ın şöyle dediği rivayet edilmiştir: Resulullah Ebu Burde Hilal b. Uveymir el-Eslemi ile anlaşma yapmıştı. Bir müddet sonra bazı insanlar müslüman olmak için Medine'ye geliyordu, Ebu Burde yollarını kesmiş. Bunun üzerine Cebrail aleyhisselam gelmiş ve onlara verilecek cezayı şöyle bildirmiştir: Adam öldüren ve mal gaspeden kişi asılacak, adam öldürüp mal almayan ise öldürülecek, mal alıp kimseyi öldürmeyen de eli ve ayağı çapraz olarak kesilecek; müslüman olarak gelen kişinin ise şirk halinde işlendiği suçlarını İslamiyet yok saymıştır. İbn Abbas'ın naklettiği hadis bu ayetin, muharip olmayan anlaşmalı kavimler hakkında nazil olduğunu göstermiştir. Hz. Enes'in de şöyle dediği rivayet edilmiştir: Ukl veya Ureyne kabilesinden bir grup Hz. Peygamber'e gelmiş, hastalık ve benzeri zorluklardan şikayette bulunmuş. Resulullah -sağmal develer ve bir çobanla birlikte onları badiyeye göndermiş ve kendilerine şöyle demişti: "Develerin sütünden için ve idrarlarıyla tedavi olun". Adamlar iyileşince Resul-i Ekrem'in çobanını öldürmüş, develerini geri göndermiş, kendileri de irtidat etmiştir. Hz. Peygamber derhal peşlerinden takipçiler göndermiş, güneş biraz yükselmişti ki bunlar yakalanıp getirilmişti. Resulullah'ın emriyle elleri ve ayakları kesilmiş, gözleri dağlanmış, dilleri de kesilmiş. Sonra adamlar ölünceye kadar bir mekanda terk edilmiş. İşte bu ayet-i kerime, bu olay üzerine nazil olmuştur.

Hz. Ali'den farklı bir rivayet gelmiştir. Buna göre Harise b. Bedr, Allah'a ve peygamberine savaş açmış ve yeryüzünde bozgunculuk yapmış, fakat yakalanmadan önce tövbe etmişti. Hz. Ali, Basra valisine şöyle bir mektup yazmış: Harise yakalanmadan önce tövbe etmiştir, dolayısıyla ona iyilikten başka bir muamelede bulunmayın. Görmez misin ki Harise, mümin olduğu halde Allah'a ve Resulüne karşı savaşmakla itham edilmişti. Buna göre yol kesen kafirlere verilen ceza müslümanlar hakkında da uygulanır; müşriklerin yaptığı yol kesme ve topluma korku salma eylemini onlar yapacak olurlarsa, aynı hüküm onlar için de geçerlidir. Bu ayetin savaş ehli hakkında nazil olduğu zannedilmiştir. Kendilerine karşı zafer kazandığımız kişileri, bozgunculuk yapmasalar ve yol kesmeseler bile istediğimiz gibi öldürmemiz bize mubah kılınmıştır. Bu husus yeryüzünde bozgunculuk yapan kafir ve müslüman herkes için hüküm ifade etmek üzere inmiştir. Bu görüşün delillerinden biri de Cenab-ı Hakk'ın şu buyruğudur: Ancak onları yenip ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesna! Kafir olan kişi bir müslümanı öldürdüğü ve yeryüzünde bozgunculuk yaptığında, kendisini esir edip ele geçirdikten sonra müslüman olsa öldürülmesi, el ve ayağın kesilmesi ve idam edilmesi ortadan kalkar. Bu husus tefsirini yaptığımız ayetin müslümanlar hakkında geldiğini gösterir. Çünkü onu ele geçirdikten sonra tövbe etmesi ile ele geçirmeden önce tövbe etmesinin hükmü farklıdır; ayet her iki durumda da aynı hüküm uygulanacak olan kişiler hakkında gelmemiştir; kendilerini ele geçirdikten sonra verilecek ceza sabittir. Hz. Peygamber'in Ureniler'e verdiği ceza konusundaki rivayete gelince, onlar önce müslüman olmuş, sonra irtidat etmişlerdi. Belirttiğimiz müteahhirin alimleri, Ureniler'e verilen ceza konusunda Hz. Enes'in rivayet ettiği hadisi, bu ayetin onlar hakkında nazil olduğuna delil gösterirler. İbn Sirin ve diğer erken döneme mensup alimlerinin bazılarından, bu ayetin Ureniler'in öldürülmesinden sonra nazil olduğu rivayet edilmiştir. Bu ayetin Ureniler hakkında geldiğini iddia edenin yapması gereken şey, iddiasını ispat etmesidir. Alimlerimiz İbn Abbas'tan rivayet edilen hadisi delil kabul ediyor ve şöyle bir görüşü benimsiyordu: Sözü edilen eşkıya yakalanmadan önce tövbe ettiği takdirde aldığı can ve maldan dolayı kısas çerçevesinde yakalanmalı, asılmamalı, aldığı mal karşılığında eli ve ayağı kesilmemelidir. Sanki onlar, yakalanmadan önce tövbe etmesi sebebiyle Allah'ın eşkıya için koyduğu cezanın izale edileceğini düşünmektedir. Bu, uygulaması devlet başkanına bırakılan bir ceza olup, velinin burada söz hakkı yoktur. İnsan hakları konusuna gelince, bunun tövbe ile bağışlanması mümkün değildir, her hak sahibinin hakkını alması gerekir, bu konuda devlet başkanının da bir hakkı yoktur, çünkü hak, devlet başkanına değil şahsın kendisine aittir.

Ancak onları yenip ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesna! Bu ilahi beyanda, hırsız yakalanmadan önce malı sahibine verirse, hakkında hırsızlık cezasının uygulanmayacağı hakkında delil vardır. İlk dönem alimlerinin de, tövbe eden kimseye el ve ayak kesme cezasının olmadığı yolunda rivayetler gelmiştir.

Yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışanlar. Bu ilahi beyan, gece ve gündüz şehirde yaşayan bir hırsızın muharip olmadığının delilini oluşturur; o sadece hırsız, yalnız eli kesilir, ayağı değil. Çünkü Allah Teala bozgunculuğu yeryüzünde dolaşarak yapmakla ifade etmektedir, şehirde hırsızlık yapan birinin yeryüzünü dolaştığı söylenemez. Görmez misin ki Cenab-ı Hak "Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman" buyurmaktadır. O, burada şehir içinde sefere çıkmayı değil, seyahate çıkmayı kastetmektedir. Açıklamaya çalıştığımız ayet de böyledir.

Öldürmek, asmak ve kesmek konularındaki açıklamaya gelince, İbn Abbas'ın şöyle dediği rivayet edilmiştir: Kişi silahlı isyana kalkışır, adam öldürür ve mal gaspederse, el ve ayakları çapraz bir şekilde kesilir ve asılır. Adam öldürüp fakat mal almazsa, kendisi öldürülür. Mal alır da adam öldürmezse, el ve ayağı çapraz kesilir. İbn Abbas, Allah'a ve peygamberine karşı savaşanlar, mealindeki beyanı da savaşan kişiye işlediği cinayet oranında ceza vermek şeklinde yorumlamıştır; böylesi suçunu arttırdığı oranda cezası da arttırılır. Başkaları ise ayetin bu kısmını mala ve cana kasteden savaşçı hakkında nazil olduğu şeklinde yorumlamıştır. Mal ve canın her ikisine de kastettiği zaman, devlet başkanı uygun gördüğü cezayı verebilir; dilerse kılıçla öldürür, dilerse el ve ayağını çapraz kestirir ve ölünceye kadar o halde bırakır, dilerse de canlı olarak asar, şayet canının çıkması uzarsa mızrak kullanılarak ölmesi sağlanır. İmam Ebu Hanife'nin görüşü de böyleydi. Ebu Yusuf ve İmam Muhammed ise şöyle derler: Adam asılacak ise el ve ayağı kesilmez, çünkü iki cezanın birden uygulanması caiz değildir. Cenab-ı Hak, Ya öldürülmeleri veya asılmaları yahut el ve ayaklarının çapraz olarak kesilmesi mealindeki beyanıyla onlardan birini kasdetmektedir. İmam Ebu Yusuf ve İmam Muhammed ise işlediği suçun durumuna göre cezasını farklı vermişlerdir.

Eğer şöyle bir soru sorulursa: Bu ayetteki muhayyerliğin anlamı nedir?

Buna şu cevap verilir: En doğrusunu Allah bilir ya, onun anlamı şudur: Ya kılıçla öldürülmesi, ya asılarak öldürülmesi, ya da el ve ayağı kesilerek öldürülmesi. Bu konuda asıl olan şudur: Muhayyerlik, sebepler müttefik olduğunda sözkonusudur, mesela yemin kefareti, zıhar kefareti ve hastalanan kişinin kefareti ile ilgili muhayyerlikte olduğu gibi, çünkü bu kefaretlerin varlık sebebi aynıdır. Sebepler farklı olduğunda muhayyerlikte belirtilen şeylerin her biri için hükmün beyan edilmesi gerekir, şu ilahi beyanda olduğu gibi: "Biz, 'Ey Zülkarneyn! Onları ya cezalandıracak veya haklarında iyi davranma yolunu seçeceksin' dedik". Burada muhayyerlik ihtimali bulunmayıp, her biri için bir hüküm beyanı vardır, çünkü onların sebepleri farklıdır. Bunun yorumu şöyledir: Haksızlık edeni cezalandıracaksın, Allah'a iman edene de güzel muamele edeceksin. Görmez misin ki Cenab-ı Hak şöyle buyurmuştur: "Haksızlık edeni cezalandıracağız ... İman eden kimseye gelince, onun için de en güzel karşılık vardır". Adam öldürmek ve yol kesmek suçlarının ikisini de işleyen kişi için ayette zikredilen farklı cezaların hepsini uygulamayı öngören kişinin bu kanaati, En doğrusunu Allah bilir ya, ayetin yorumuna, bunu öngörmeyenden daha uygundur. Çünkü Cenab-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Allah'a ve peygamberine karşı savaşanların cezası ... Savaşan ve yeryüzünde bozgunculuk yapan kişi, her iki suçu da birlikte işlemiştir; onun savaşı adam öldürmesidir, yeryüzünde bozgunculuk yapması yol kesmesidir. O, iki suçu birlikte işlediği için, ayetin beyan ettiği iki ceza da birlikte verilir. Bu konuda esas olan şudur ki yol kesenler konusu suçun ağırlığı üzerine oturtulmuştur. Mesela malın gasp edilmesi suçunda elin ve ayağın kesilmesi gibi; halbuki şehirde malın çalınması halinde el ve ayağın birlikte kesilmez. Asılma cezası da böyledir, şehirde adam öldürüldüğünde bu ceza uygulanmaz. İşte bu, işlenen suçun ağır oluşuna hamledildiğini gösterir. Şu halde biraz önce zikrettiğimiz husus da bunun gibidir, iki cezayı birden uygulamak mümkündür.

Ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir. Bu, onların dünyada uğradıkları aşağılayıcı cezadır. Bazıları şöyle demiştir: Ayette geçen ve ya da anlamına gelen (أَوْ) kelimesindeki hemze harfi hazfedilerek (أَوْ) diye okunmalıdır. Buna göre hem adam öldürdüğü hem de malını gaspettiğinde onun sürgün edilmesi gerekir. Bazıları da şöyle demiştir: Kişinin sürgün edilmesi aranıp bulunamaması halindedir. Hasan-ı Basri şöyle demiştir: İslam yurdunu terk edinceye kadar takip edilir. Bu, devlet başkanının yetkisine bırakılan bir cezadır. Yukarıda söylediğimiz gibi bu konuda esas olan şudur: Şayet hem öldürmüş hem de malı gaspetmişse yakalandığında öldürülür, onun öldürülmesiyle sürgün de gerçekleşmiş olur. Öldürmemiş ve mal da gaspetmemişse, yakalanırsa hapsedilir, hapis cezasında sürgün var demektir. Adam yakalanamazsa, ayrılıp yol güvenliği sağlanıncaya kadar takip edilir. En doğrusunu Allah bilir.

Ebû Ubeyd'in görüşü de şöyledir: Suçlu kişi, öldürüldükten sonra asılır, çünkü Resulullah işkenceyi yasaklamıştır. Kendisine şöyle denilmiştir: Müsle, İmam Muhammed b. Hasan'ın söylediği üzere bazı organlarını kesmektir. Şu da var ki asmak verilen bir cezadır, halbuki ölüye ceza verilmez. Şayet öldürüldükten sonra kişinin asılması caiz olsaydı adamın biri ortaya çıkıp, öldürülmesinden sonra kişinin el ve ayakları kesilir derdi, bu ise gerçekten çok uzak bir sözdür.

Ancak onları yenip ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesna! Daha önce de söylediğimiz gibi, yol kesenler yakalanmadan önce bu işten vazgeçerlerse, onlardan Allah hakkı olarak belirlenmiş had cezaları düşer, bu suçtan sorguya çekilmezler; o, savaş dışında gerekli olan cezalar gibi değildir, çünkü bu durumda tövbe iki sebeple cezayı düşürmez.

Birincisi, savaşmayan birinin tövbesinin gerçek olduğu anlaşılamaz, böyle olunca da kendisine verilmesi gereken cezanın düşürülmesi etkili olmaz. Buna mukabil savaşanın tövbesi kendini gösterir; çünkü öylesi kendine hakim biridir, şayet savaşı ve yeryüzünde fesat çıkarmayı bırakır, tövbesi de ortaya çıkarsa cezalandırılmaz. Diğer had cezalarında ise işlediği kötülükleri bıraktığı açıkça belli olmaz, bu sebeple iki konum birbirinden ayrı şeylerdir.

İkincisi, şayet adamın tövbesi kabul edilmezse yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya devam edecektir, dolayısıyla müslümanlara gelecek olan zarar onları sorguya çekmekten daha büyük olacaktır. Bu sebeple böylelerinin tövbesinin kabul edilmesi ve kendilerine Allah'ın hakkı olarak verilmesi gereken had cezasının giderilmesi daha güzel görülmüştür. Yalnız insan haklarına ait cezaların affı mağdurların velilerini ilgilendirir, veliler dilerlerse cezalandırır, dilerlerse terk ederler. En doğrusunu Allah bilir.

Hz. Peygamber'in, "İslamiyeti benimseyip gelen kişinin şirk dönemindeki kötülüklerini İslamiyet ortadan kaldırmıştır" mealindeki beyanının manası 'tövbe ederek geldiği takdirde' demektir''. Çünkü cezalar, insanları suç işlemesini engellemek için konulur, İslam dini ise kişiyi suçtan vazgeçirmeyi daha çok ve daha şiddetli bir şekilde vazgeçirmeyi öngörür. Binaenaleyh bir şeyi ağırlaştırmaya sebep olan bir faktörün suçu düşürmeye yol açmaması gerekir. Buna göre hadisin, "müslüman ve tövbe etmiş olarak geldiği zaman" anlamına geldiği ortaya çıkar. En doğrusunu Allah bilir.

[Etimolog]

yuhâribûne (يُحَارِبُونَ)

Sözcüğün kökü "h-r-b" (ح ر ب) harfleridir. Temel anlamı; soymak, malını mülkünü elinden almak, öfkelenmek, savaşmak ve silahlı çatışmaya girmektir. Mâide Sûresi 33. ayette, "Mufâale" babından (karşılıklı eylem bildiren form) muzari fiil olarak geçerek, Allah'a ve elçisine (kurulu meşru ve ahlaki düzene) karşı silahlı isyan başlatan, eşkıyalık yapan ve terör estiren anarşist grupları tanımlar.

İbn Fâris, Mekâyîs fi'l-Luğa adlı eserinde bu kökün "birinin malını, canını veya üzerindeki örtüyü zorla çekip almak, onu çıplak ve savunmasız bırakmak" eylemine dayandığını belirtir. Savaşa "harp" denmesinin etimolojik nedeni, tarafların birbirlerini hayattan ve mülkten soyutlamak (soymak) istemeleridir.

Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât'ta Allah'a ve elçisine savaş açma (muharebe) kavramını doğrudan fiziksel bir ordu kurmaktan ziyade hukuki ve ontolojik bir isyan olarak tahlil eder. Râgıb'a göre, peygamberin yeryüzünde tesis ettiği adaleti, can ve mal güvenliğini silah zoruyla ihlal eden her türlü çapulculuk ve eşkıyalık, doğrudan Allah'a açılmış bir savaştır.

Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin nüzul ortamındaki fıkhî ve sosyolojik karşılığını inceler. Ona göre bu fiil (yuhâribûne), basit bir adli suçtan veya kişisel bir cinayetten ziyade; devlete (otoriteye) başkaldıran, yolları kesen, masum insanları topluca katleden ve kamu güvenliğini yok eden organize ve silahlı "hırâbe" (eşkıyalık/terör) suçunun tam karşılığıdır.

---

yes'avne (يَسْعَوْنَ)

Sözcüğün kökü "s-a-y" (س ع ي) harfleridir. Temel anlamı; hızlı adımlarla yürümek, koşmak, bir amaca ulaşmak için yoğun çaba sarf etmek ve gayret göstermektir. Ayette "ve yes'avne fîl ardı fesâden" (ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya koşarlar/çabalarlar) şeklinde geçerek, isyankar grupların kötülükteki sistematik ve ısrarlı eylemselliğini ifade eder.

İbn Fâris, bu kökün temelinde "normal yürüyüşten daha hızlı, ancak tam bir koşu da olmayan, maksatlı ve telaşlı bir hareket" (sa'y) bulunduğunu söyler.

Râgıb el-İsfahânî, "sa'y" eyleminin Kur'an'da hem olumlu (iyiliğe koşmak) hem de olumsuz (kötülüğe çabalamak) bağlamlarda kullanıldığını belirtir. Ayette bu eylemin "fesâd" (bozgunculuk) ile birleşmesi, faillerin anlık bir öfkeyle değil, bilinçli, planlı ve yeryüzündeki nizamı yıkmak (kaos yaratmak) için bitmek tükenmek bilmeyen bir mesai harcadıklarını (sa'y ettiklerini) gösterir.

Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın ahlak felsefesinde bu kelimenin dinamizmine dikkat çeker. Izutsu'ya göre kötülük, bu ayette pasif bir durum olarak değil, "yeryüzünde (fîl ard) koşturan" aktif, yayılan ve son derece tehlikeli bir enerji olarak tasvir edilir. Katı ve yıkıcı bir iradeyi barındıran bu eylemsellik, ancak ayetin devamında gelen çok ağır fiziksel cezalarla durdurulabilecek bir boyuttadır.

---

yukattelû (يُقَتَّلُوا)

Sözcüğün kökü "k-t-l" (ق ت ل) harfleridir. Temel anlamı; öldürmek ve can almaktır. Ayette, basit bir sülasi (üç harfli) fiil olan "yuktulû" yerine "Tef'il" babından, meçhul (edilgen) ve şeddeli formuyla "yukattelû" (şiddetle/kesin olarak öldürülmeleri) şeklinde geçer. Bu, terör ve eşkıyalık suçuna verilecek ilk ceza alternatifidir.

İbn Fâris, kökün asıl anlamının "ruhu bedenden ayıracak şiddeti uygulamak" olduğunu belirtir.

Râgıb el-İsfahânî, fiilin şeddeli (tef'il) kullanılmasının dilbilimsel hikmetini açıklar. Ona göre "taktîl", sıradan bir idam veya öldürme değil; suçun vehametine denk düşecek şekilde, topluma ibret (caydırıcılık) teşkil edecek, tavizsiz, kesin ve sert bir infazı ifade eder.

Prof. Dr. Hidayet Aydar, tefsir literatüründeki ceza hukuku tartışmalarını yansıtırken bu fiilin çokluğuna vurgu yapar. Şeddeli kullanım (yukattelû), sadece bir kişinin değil, bu organize suça karışıp kan döken eşkıyaların tamamının (şahsi affa tabi tutulmaksızın) devlet eliyle idam edilmesini emreden kesin bir hukuki yaptırımdır.

---

yusallebû (يُصَلَّبُوا)

Sözcüğün kökü "s-l-b" (ص ل ب) harfleridir. Temel anlamı; sert olmak, katılaşmak, dik durmak, asmak ve çarmıha germektir. İnsanın dik durmasını sağlayan omurga kemiğine de (sulb) bu kökten isim verilir. Ayette, eşkıyalara uygulanacak ikinci ceza seçeneği olan "asılarak/çarmıha gerilerek teşhir edilmeyi" ifade eder.

İbn Fâris, bu kökün temelinde "eğilip bükülmeyen, dirençli ve sert bir yapı" (salâbet) anlamının bulunduğunu söyler. İnfaz yöntemine "salb" denilmesi, kişinin yüksek ve sert bir direğe/ağaca bağlanarak orada hareketsiz bırakılmasındandır.

Gabriel Said Reynolds, "salb" (çarmıha germe/asma) eyleminin geç antik çağdaki ve Yakın Doğu'daki infaz kültüründeki yerini tahlil eder. Reynolds'a göre bu ceza, sadece bedeni yok etmeyi değil, aynı zamanda maktulün bedenini kamusal alanda (yüksek bir ahşap üzerinde) günlerce sergileyerek otoritenin mutlak gücünü göstermeyi amaçlayan evrensel bir devlet cezasıdır. Kur'an, Roma ve Sasani imparatorluklarında da bilinen bu en ağır siyasi cezayı, kamu güvenliğini tehdit edenlere karşı meşru bir araç olarak onaylar.

---

yunfev (يُنفَوْا)

Sözcüğün kökü "n-f-y" (ن ف ي) harfleridir. Temel anlamı; sürmek, uzaklaştırmak, dışlamak, atmak ve reddetmektir. Ayette "yunfev minel ardı" (yeryüzünden/bulundukları yerden sürülmeleri) şeklinde, kan dökmemiş ancak korku salmış suçlulara verilecek sürgün veya hapis cezasını ifade eder.

İbn Fâris, kök anlamını "rüzgarın tozu toprağı savurması veya selin önündeki çer çöpü kenara itip atması" olarak tanımlar. "Nefiy" eylemi, bünyenin kendisine ait olmayan zararlı bir unsuru dışarı atmasıdır.

Râgıb el-İsfahânî, "nefy" kavramının hukuki bir tecrit (izolasyon) olduğunu açıklar. Yeryüzünden sürülmek, kişiyi varlık sahasından bütünüyle silmek değil, onu alıştığı, güç kazandığı ve örgütlendiği coğrafyadan koparıp uzaklaştırmaktır.

Prof. Dr. Sadık Kılıç, ayetteki bu ceza seçeneğini değerlendirirken "minel ard" (yeryüzünden) ifadesinin klasik fıkıhtaki yorumlarına dikkat çeker. Kişi dünyadan tamamen sürülemeyeceğine göre; bu kelime ya kişinin kendi vatanından uzak diyarlara (sürgüne) gönderilmesini ya da sosyal hayattan (yeryüzünde serbestçe dolaşmaktan) men edilerek dar bir zindana (hapse) atılmasını semantik olarak kapsar. Bu, toplumun bünyesini hastalıklı hücreden temizleme operasyonudur.

---

hızyun (خِزْيٌ)

Sözcüğün kökü "h-z-y" (خ ز ي) harfleridir. Temel anlamı; rezil olmak, utanmak, aşağılanmak, haysiyetini yitirmek ve derin bir utanç içine düşmektir. Ayette "zâlike lehum hızyun fîd dunyâ" (işte bu onlar için dünyada bir rezilliktir) şeklinde, uygulanan ağır fiziksel cezaların psikolojik ve sosyolojik boyutunu tanımlar.

İbn Fâris, bu kökün temelinde "insanın içine düştüğü çok iğrenç ve alçaltıcı bir durumdan dolayı hissettiği, onu başkalarının yüzüne bakamaz hale getiren kırıklık ve utanç" yattığını söyler.

Râgıb el-İsfahânî, "hızy" kavramını sıradan bir utançtan (haya) ayırır. Haya, insanı kötülükten koruyan erdemli bir duyguyken; "hızy", işlenen büyük bir kötülüğün ardından insanın itibarının, onurunun ve toplumsal statüsünün herkesin gözü önünde paramparça olması, kişinin rezil rüsva edilmesidir.

Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın ceza felsefesinde bu kelimenin çift yönlü işlevine dikkat çeker. Izutsu'ya göre "hızy", fiziksel acıdan ziyade ontolojik bir aşağılanmadır. Eşkıyalık (hırâbe) suçunu işleyenler yeryüzünde tanrısal bir güç ve korku (kibir) tesis etmeye çalışmışlardır. Asılmak, kesilmek veya sürülmek gibi cezalar, onların sadece bedenlerini değil, o "kibirlerini" de yok ederek onları toplum önünde mutlak bir "rezilliğe" (hızy) mahkum eder. Kur'an, dünyadaki bu sosyolojik yok oluşu, ahiretteki "azîm" (büyük) azabın sadece bir ön fragmanı olarak konumlandırır.