Meâric Sûresi, 15. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

كَلَّاۜ اِنَّهَا لَظٰىۙ

[Türkçe Transkript]

Kellâ(s) innehâ lezâ

[Mâtürîdî]

11-16. "Halbuki birbirlerine gösterilirler. Günahkâr kişi, o günün azabı karşısında ister ki oğullarını, karısını, kardeşini, kendisini koruyup barındıran bütün ailesini ve yeryüzünde kim varsa herkesi fidye olarak versin de kendisini kurtarsın. Fakat ne mümkün! Bilinmeli ki o (cehennem) alev alev yanan. Derileri kavurup soyan bir ateştir!'"

---

Halbuki birbirlerine gösterilirler. Bu, senin babandır veya oğlundur ya da dostundur şeklinde birbirlerine tanıtılmaları mümkündür, çünkü biri diğerini, başına gelecek olan dehşet ve korkunun şiddetinden dolayı ancak tanıtma ile tanıyacaktır. Sonra birbirlerini tanıyınca da hallerini sormayacaklar, aksine yüce Allah’ın “İşte o gün kişi kardeşinden kaçar” meâlindeki beyanı doğrultusunda birbirlerinden kaçacaklardır. Âyetin mânası şöyle de olabilir: Daha önce işledikleri günahlar ve suçlar kendilerine gösterilir de onları tanırlar ve bu ameller onlar için hazır hale gelir.

Günahkâr kişi, o günün azabı karşısında ister ki oğullarını, karısını, kardeşini, kendisini koruyup barındıran bütün ailesini ve yeryüzünde kim varsa herkesi fidye olarak versin. Bu âyet onları, o gün dünyada benzerini bilmedikleri ve hatırlarından bile geçmeyen büyük bir korkunun ve dehşetin karşılayacağını ifade etmektedir. Çünkü dünyada kişi, kendisini kurtarmak için oğullarını, eşini, kardeşini, akrabalarını ve yeryüzünde bulunan herkesi fidye olarak vermeyi istetecek derecede bir korku ile karşılaşır. Bu âyet, insanları Allah’a dönmeye ve bulundukları duruma son vermeye teşvik etmek için o günün dehşetini haber vermektedir.

Günahkârların Kendilerini Kurtarmak İçin Fidye Verecekleri Kişiler

Günahkârın kendini kurtarmak için fidye vereceği kişiler sayılırken adamın önce oğulları, ardından akrabaları belirtilmekte ve fidye olarak verilecek olanlar, en uzaklar ile bitirilmektedir. Oysa en uzak olanlarla başlamak ve akrabalarla bitirmek daha uygundur, çünkü insan nefsi, fidye verirken uzak olanları cömertçe verirken akrabaları vermekte cimri davranır. Günahkârlar, o gün oğulları ve akrabaları fidye vermekte cömert davrandığına göre uzak olan kimseleri haydi haydi feda eder. Durum bu olduğuna göre dehşete düşürme ve korkutmanın en üst noktasını, uzak olanlarla başlatıp akrabalarla bitirmektir. Peki âyette neden yakın akrabaları belirtmekle başlanmıştır?

Bu sorunun cevabını iki şekilde vermek mümkündür: Birincisi, yeryüzündeki bütün insanları fidye vermek, kişinin onların üzerinde bir hükümranlığının bulunması ve tamamının kendisine ait olması halinde mümkün olur, insanların tamamı onun mülkü olunca, mülküne ve evlatlarına yönelik şefkati ya aynı veya farklı olur. Kişi, -her ne kadar kendisinin fidyesi olsalar da- çocuklarını vermekte nasıl cimri davranırsa uzak olanların, -tümü onun mülkü olduğu takdirde- onları vermekte de cimri davranır. Bundan dolayı uzak olanlardan önce yakın akrabaları anması uygun düşmüştür. Çünkü korku verme ve dehşete düşürme açısından tamamı eşittir. En doğrusunu Allah bilir.

İkincisi, yakın akrabalarla yeryüzündeki insanların sıralanmasının, öncelikli şartına bağlanmaması da mümkündür. Önce fertlerin, sonra cemaatin, daha sonra da cemaatler topluluğunun belirtilmiş olması da ihtimal dâhilindedir. Bununla fidye vermek isteyenlerin o gün fidyenin fayda vermeyeceğini öğrenmeleri ve ayrıca Allah’ın azabından kurtulmak için verecekleri fidye -yeryüzü dolusu bile olsa- onlara zor gelmeyeceğini bilmeleri hedeflenmiş olabilir. En doğrusunu Allah bilir.

Kendisini kurtarsın. Fakat ne mümkün! Bu ifade, fidye düşüncesini ret ve o gün kendisini kurtarmayacağına dair bir uyarı mahiyetindedir. Bilinmeli ki o (cehennem) alev alev yanan, derileri kavurup soyan bir ateştir. Âyette geçen “lezâ” (لَظَى) kelimesi ateşin isimlerinden biridir. “Şeva’ya gelince, bazıları bunun ayaklar, kol ve bacaklar olduğunu söylemiş, bazıları da deridir demiştir. Aslında cehennem ateşi, cehennemlik olana her türlü çirkinliği, iğrençliği ve fecaati yapar. Bu kelimeyi istersen ayaklar anlamında, istersen deri mânasında, istersen de güzel yaratılış diye yorumlayabilirsin, çünkü söz konusu çirkin telakkisi, bütün bunlarda mevcuttur. Bu cümle şu İlâhî beyana benzer: “Ayrıca onlar için orada tertemiz eşler de vardır” Bu âyette geçen “mutahhere” kelimesi çeşitli şekillerde tefsir edilmiştir. Birincisi kötü ahlâktan arındırılmış, pis şeylerden, kusurlardan ve âfetlerden temizlenmiş eşler. Hülâsa gerek ahlâk, gerek nefis, gerekse muamelede çirkin görülen ve güzel bulunmayan her ne varsa o eşler bunlardan temizdir. Çirkin ve iğrenç olan ne varsa cehennemliklerde mevcut olacaktır.

[Etimolog]

Lezâ (لظى)

İbn Fâris, l-z-y kökünün temel anlamının "alevlenmek, tutuşmak ve parlamak" olduğunu belirtir. Bu kökten gelen kelimelerin, ateşin saf ve dumansız alevini, hiddetli bir yanışı ifade ettiğini kaydeder. Râgıb el-İsfahânî, "Lezâ" kelimesinin özellikle ateşin alevli kısmını tanımladığını, Kur'an'da cehennemin tabakalarından birine isim olarak verildiğini belirtir. Bu ismin, o yerin mahiyetindeki mutlak yakıcılığa ve asla sönmeyen alevine işaret ettiğini açıklar. Arthur Jeffery, kelimenin Arapça kökenli olduğunu kabul etmekle birlikte, eskatolojik terminolojideki kullanımının cehennemin niteliklerini anlatan kadim Sami dilleriyle olan kavramsal paralelliğine dikkat çeker. Toshihiko Izutsu, "Lezâ" isminin Kur'an'ın cehennem ontolojisinde, azabın yoğunluğunu ve dehşetini görselleştiren "saf alev" imgesini temsil ettiğini vurgular. Müşriklerin azaptan kurtulmak için sunduğu her türlü bedele karşı "Kellâ" (Hayır!) ihtarıyla gelen bu ismin, kaçışın imkansız olduğu bir ateş duvarını simgelediğini ifade eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin nüzul ortamındaki dilsel karşılığının "halis alev" olduğunu, ayette ise suçlunun dünyadaki tüm fidye taleplerini boşa çıkaran, sadece yakmak için var olan bir gerçeklik olarak sunulduğunu belirtir. Prof. Dr. Sadık Kılıç, bu ismin ilahi adaletin bir tecellisi olan yakıcı kudreti simgelediğini, ismin içindeki fonetik tınlamanın muhataba çaresizlik hissini aşıladığını ifade eder. Aisha Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı), kelimenin müennes (dişil) yapısına dikkat çekerek, bu ismin cehennemi sadece bir mekan değil, adeta önüne geleni yutan ve asla doymayan canlı bir varlık gibi resmettiğini vurgular. Prof. Dr. Hidayet Aydar, "Lezâ" kelimesinin diğer cehennem isimlerine kıyasla alevin şiddetini ve dumanın ötesindeki saf yakıcılığı ön plana çıkardığını, bunun da suçlunun umutlarını yok eden bir kesinlik taşıdığını belirtir.