Leyl Sûresi, 8. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

وَاَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنٰىۙ

[Türkçe Transkript]

Ve emmâ men beḣile vestaġnâ

[Mâtürîdî]

5. "Artık kim cömert davranır, günah işlemekten sakınırsa;"

6. "Bunların güzel karşılığına da inanırsa;"

7. "Biz onu işin kolayına yönlendiririz."

8. "Ama kim cimrilik eder, kendisiyle yetinirse;"

9. "Güzel karşılığı da yalan sayarsa;"

10. "Biz onu zora sokarız."

11. "Kabir çukuruna düştüğü zaman da malı kendisine hiç fayda vermez."

---

Sonra karşılığı farklı olan çabanın ne olduğunu şöyle buyurarak beyan etti:

Artık kim cömert davranır, günah işlemekten sakınırsa; Bunların güzel karşılığına da inanırsa; Biz onu işin kolayına yönlendiririz. Bu ilâhî beyanlar farklı şekillerde yorumlanabilir. Kim cömert davranır ve günah işlemekten sakınırsa. [Birincisi] yani kendisine verilmesi emredileni verir, O’na isyandan ve küfrân-ı nimetten ya da esirgemekten sakınır. Yahut kendi özünde tevhidi sadece Allah Teâlâ'ya ait kılar, şirkten ve küfrân-ı nimetten sakınır. İnanırsa Allah Teâlâ’nın vâdettiği cenneti tasdik ederse. Biz onu işin kolayına yönlendiririz. Yani amelleri ve şer'î hükümleri ona kolay kılarız. Yahut onun göğsünü tevhide ve İslâm’a açarız ve onu ona kolaylaştırırız. Ama kim cimrilik eder ve tevhidin gereğini yerine getirmez ve kendisiyle yetinirse; yani Allah’ın katında olanları bırakıp kendi sahip olduklarıyla kendini Allah’tan müstağni sanırsa ve Allah’ın vâdettiğini yalanlarsa o takdirde Biz de onu zora sokarız, işlerini zorlaştırırız. En doğrusunu Allah bilir.

İkincisi: Görevlerini yerine getirmekte kabul ve azim göstermesine dairdir. Bu da şu sözüyledir: Kim cömert davranırsa. Yani vermeyi kabul eder ve onu tam olarak ifaya azmederse ve Allah Teâlâ'ya karşı günah ve haramlarını işlemekten sakınmakta azimli olursa, bunların güzel karşılığına inanırsa. O’nun vâdettiklerini tasdik ederse. Biz onu işin kolayına yönlendiririz, azmettiği şeyi yerine getirmesini kolaylaştırırız... Kim de cimrilik eder vc kendisiyle yetinirse. Cimrilik eder ve esirgemekte azmederse ve kendisinde ve kendisi için olanla yetinip kendini müstağni görürse, bir de Allah Teâlâ’nın vâdettiğini yalanlarsa bu takdirde de Allah’a muhalefet etmek ve O’na karşı mâsiyette bulunmak azmini gerçekleştirmekte onun işini kolaylaştırırız. Hz. Peygamber’den (a.s.) rivayet edilen şu hadis de işte bu mânaya göre yorumlanmalıdır: Bu konuda kendisine sorulduğu zaman: “Her şey, ne için yaratıldı ise onun yolu ona kolaylaştırılır”. Ya da yaptığı ameli herkese kolaylaştırılır şeklinde.

Üçüncüsü: Hak olarak vermesi gerekeni gerçekten vermek veya gerçekten bunu engellemek anlamında kullanılmış olmasıdır. Allah şöyle buyuruyor: Yani Allah Teâlâ’nın malından verilmesini vacip kıldığı miktarı veren kimse Günah işlemekten sakınan. Allah’ın gazabından, öfkesinden ve azabından sakınan kimse Bunların güzel karşılığına inanan. Allah Teâlâ’nın vâd buyurduğu cenneti tasdik eden kimse var ya işte biz onun hayırlı işlerde ve taatte yapıp ettiklerini kolaylaştıracağız. Cimrilik eden. Yani malında Allah Teâlâ’nın takdir buyurmuş olduğu hakkı (zekât vb.) vermeye yanaşmayan ve bu uğurda vâdedilenleri yalanlayan var ya işte ona da kendisine vâdedileni yerine getirme işini zora sokarız.

Kibir çukuruna düştüğü zaman da malı kendisine fayda vermez. Helâk olup öldüğü zaman yahut ateşe düştüğü zaman fayda görmeyecektir. Malı kendisine fayda vermez sözünün zâhirinde şuna işaret vardır: Bu âyet, maldan gerçekten vermeye ve malı vermeyip engellemeye dairdir.

Bazı dilciler dediler ki: “Teraddâ fi’n-nâri” (تَرَدَّى فِي النَّارِ), yani ateşe düştü demektir. “Radâ” (رَدَى) kökünden ve tefa‘‘ul babından “teraddâ” denilir, helâk oldu anlamındadır. “Yüsrâ” “teysîr”den, “usrâ” da “ta‘sîr” kökünden gelir.

Bazıları “el-hüsnâ”nın cennet olduğunu söylemişlerdir. Bazıları da maksadın “Şehâdetü en lâ ilâhe illallâh” demek olduğunu söylemiştir. İnfak edilen malın yerine konulan yeni mal olduğunu söyleyen de olmuştur. “Yüsrâ”nın (يُسْرَى) cennetin bir ismi olması da mümkündür. “Hüsnâ” da aynı şekildedir. ‘“Usrâ” (عُسْرَى) ve “suâ” (سُوأَى) da cehennem adıdır. “Yüsrâ”nın yapılan işlerden hoş ve güzel olanı, ‘“usrâ”nın da pis ve çirkin olanı karşılığında kullanılmış olması da mümkündür.

Kimi de şöyle demiştir: Âyet Hz. Ebû Bekir es-Sıddîk (r.a.) hakkında inmiştir. O Hz. Bilal’i Ümeyye b. Halef ve Übey b. Halef’ten bir “bürde” ve on “ukıyye” karşılığında satın almış ve onu Allah Teâlâ’nın rızası için âzat etmişti. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu âyetleri indirdi: “Ve’l-leyli izâ yağşâ... inne sa‘yeküm leşettâ” (إِنَّ سَعْيَكُمْ لَشَتَّىٰ ... وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَىٰ). Yani Hz. Ebû Bekir ile Ümeyye ve Übeyy’in çabaları farklı farklıdır. Sûrenin konusu sonuna kadar aynı olayla ilgilidir. “Fe emmâ men a‘tâ ve’t-tekâ ve saddeka bi’l-hüsnâ fesenüyyessiruhû li’l-yüsrâ” (فَأَمَّا مَنْ أَعْطَىٰ وَاتَّقَىٰ * وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَىٰ * فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَىٰ) âyetleri Hz. Ebû Bekir’i “ve emmâ men bahile ve’steğnâ ve kezzebe bi’l-hüsnâ fesenüyessiruhû li’l-usrâ” (وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَىٰ * وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَىٰ * فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَىٰ) âyetleri de Ümeyye b. Halef ile Übey b. Halef’i anlatmaktadır. Bunu Abdullah b. Mesûd rivayet etmiştir.

[Etimolog]

Behile (بخل)

İbn Fâris, kelimenin dayandığı "be-hı-lâm" kökünün temel etimolojik anlamının elindekini tutmak, vermekten kaçınmak ve cömertliğin zıttı olan cimrilik durumu olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, kelimenin verilmesi gerekeni vermekten imtina etmek, malı elden çıkarmamak şeklindeki ahlaki zaafı tanımladığını, ayet bağlamında kişinin hem maddi imkanlarını hem de kendisinden beklenen hayrı esirgemesini ifade ettiğini açıklar. Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın ahlaki sisteminde bu eylemin salt ekonomik bir tutum veya sosyal bir kusur olmanın ötesinde, insanın ilahi lütfa karşı sergilediği nankörlüğün ve manevi kapalılığın bir göstergesi olduğunu, beşinci ayette geçen verme erdeminin tam zıttı olan derin bir bencil tutkuyu yansıttığını analiz eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, ayetteki bu eylemin, özellikle Mekke dönemindeki servet sahibi seçkinlerin toplumsal dayanışmadan kaçınan ve dünyevi mülkiyeti mutlaklaştıran kibirli tavırlarına işaret ettiğini, insanların dünyevi çabalarındaki ahlaki ayrışmanın temel belirleyicilerinden biri olarak konumlandırıldığını kaydeder. Prof. Dr. Sadık Kılıç, kelimenin bu bağlamda insanın varoluşsal bir daralmasını ve eşyaya köle olmasını sembolize ettiğini, kişinin malı ilahi bir emanet olarak görmek yerine ona ihtirasla sarılarak kendi manevi çöküşüne zemin hazırladığını vurgular.

---

İstağnâ (استغنى)

İbn Fâris, kelimenin türediği "ğayn-nûn-yâ" kökünün temel manasının bir şeye muhtaç olmamak, yetinmek ve zenginlik olduğunu, fiil kalıbının ise kişinin kendisini ihtiyaçsız görmesi anlamına geldiğini kaydeder. Râgıb el-İsfahânî, fiilin insanın kendi kendine yettiğini zannetmesi ve başkasına, bilhassa da Yaratıcı'ya olan mutlak ihtiyacını inkar etmesi şeklindeki derin bir psikolojik yanılgıyı ifade ettiğini belirtir. Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın ahlaki ve teolojik dünyasında bu kavramın merkezi bir role sahip olduğunu, cahiliye zihniyetinin en karakteristik özelliği olan kibre dayalı bağımsızlık ve kendini yeterli görme illüzyonunu temsil ettiğini, cimriliğin altındaki asıl kışkırtıcı psikolojik motivasyonun bu kibirli öz yeterlilik duygusu olduğunu analiz eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, bağlam içerisinde bu eylemin insanın maddi gücüne dayanarak ilahi rehberliğe, ahlaki sınırlamalara ve yardımlaşmaya ihtiyaç duymadan yaşayabileceği kibrini yansıttığını, malın insana sahte bir ölümsüzlük hissi vermesiyle ortaya çıkan trajik bir sapmayı ifade ettiğini kaydeder. Prof. Dr. Sadık Kılıç, fiilin insanın ontolojik gerçeği olan acziyeti unutup mülk üzerinden kendisine sahte bir otonomi atfetmesini anlattığını, bu varoluşsal başkaldırının ruhsal yozlaşmanın ve insanın mutlak zorluğa doğru sürüklenişinin başlangıç noktası olduğunu vurgular.