Kıyamet Sûresi, 31. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

فَلَا صَدَّقَ وَلَا صَلّٰىۙ

[Türkçe Transkript]

Felâ saddeka velâ sallâ

[Mâtürîdî]

"Vaktiyle o hakka inanmamış, namazda kılmamıştı"

---

Vaktiyle o hakka inanmamış. Yani Allah Teâlâ’nın katından gelen haberlere inanmadığı gibi Hz. Peygamberi tasdik etmemişti. Namaz da kılmamıştı. Bu cümleyle bizzat namazın kastedilmiş olması mümkündür. Sebebine gelince namaz bütün müminlere sevdirilmiştir. Hatta namazın sevdirilmediği hiçbir dindar görmek mümkün değildir. Vaktiyle o hakka inanmamış, namaz da kılmamıştı cümlesi onun akılsızlığını beyan etmektedir. Yahut namaz da kılmamıştı cümlesi, namazın kılınış gayesi olan mânayı, yani Allah’a teslimiyeti ve O’na boyun eğmeyi yerine getirmedi anlamında da olabilir.

[Etimolog]

Saddeka (صَدَّقَ)

İbn Fâris, bu kelimenin kökenini s-d-k olarak belirler ve bu kökün asıl anlamının "bir şeyde güç, sağlamlık ve sözün gerçeğe (hakikate) uygun olması" olduğunu ifade eder; "tasdik" (saddeka) eyleminin, sunulan hakikati veya ilahi mesajı sağlam bir iradeyle kabul edip doğrulamak, yalanın (kizb) zıddı bir tutum sergilemek olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "sıdk" kavramının inanç, söz ve eylem arasındaki tam uyumu anlattığını açıklar; ayetteki "saddeka" fiilinin, inkârcı tipolojinin ilahi vahyi kalbiyle doğrulamaması ve bu doğrulamanın pratik yansıması olan inancı eyleme dökmemesi anlamına geldiğini vurgular. Arthur Jeffery, kelimenin etimolojik arka planını Sami dilleri coğrafyasında arayarak, kökün Aramice ve Süryanicedeki "z-d-k" (doğruluk, sadaka vermek) kavramıyla güçlü bir akrabalığı olduğuna dikkat çeker ve Geç Antik Çağ dini lügatinde bu kavramın hem imanı kalben onaylamak hem de mali bir ibadet (sadaka) olarak pratik etmek anlamlarında iç içe geçtiğini kaydeder. Christoph Luxenberg, Jeffery'nin bu dilbilimsel tespitlerini temel alarak, metnin Süryani-Aramice altyapısı bağlamında buradaki "saddeka" fiilinin doğrudan "sadaka/zekat verdi" (zaddek) anlamına geldiğini; zira Hristiyan ve Yahudi litürjisinde "sadaka vermek ve dua etmek" eylemlerinin ayrılmaz bir dini ikili formül olarak sıklıkla yan yana kullanıldığını iddia eder. Toshihiko Izutsu, kelimeyi Kur'an'ın ahlak ve inanç sistemi üzerinden analiz eder; "tasdik" eyleminin İslam'da "iman"ın kavramsal çekirdeği olduğunu, insanın mutlak hakikat karşısında içsel bir evet deyişini simgelediğini ve bu ayette kibrine yenik düşen insanın bu varoluşsal teslimiyeti şiddetle reddettiğini analiz eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin Mekke dönemi sosyo-kültürel bağlamına eğilerek, "saddeka" fiilinin hem Hz. Peygamber'in getirdiği mesajı doğrulamak hem de Mekke'nin yoksullarını gözetip malından tasaddukta bulunmak (sadaka) anlamlarını eşzamanlı olarak barındırdığını, ayetin muhtemelen hem vahyi reddeden hem de mali dayanışmadan kaçınan müşrik elitlerin kibrini resmettiğini belirtir. Prof. Dr. Sadık Kılıç, bu eylemin sadece zihinsel bir onay değil, insanın ontolojik hakikatle girdiği mutlak uyum süreci olduğunu, inkârcının bu uyumu reddederek kendi varoluşsal zeminini yalanlama (tekzib) üzerine inşa ettiğini ifade eder.

---

Sallâ (صَلَّى)

İbn Fâris, bu kelimenin kökenini s-l-v olarak verir ve temel anlamının "dua etmek, yakarmak" olduğunu belirtir; ayrıca bu kökün, ateşe tutmak, ısınmak (saly) veya at yarışlarında birinciyi hemen arkasından takip eden atın omurgası (salâ) anlamlarıyla da anlamsal bağları olabileceğine dair dilbilimsel kökenlere değinir. Râgıb el-İsfahânî, "salât" kavramının aslen dua, tebrik ve yüceltme anlamına geldiğini açıklar; ayetteki kullanımıyla bu fiilin, insanın Allah'a karşı acziyetini kabul ederek bedensel ve ruhsal bir boyun eğişle yönelmesini, ritüelistik olarak ibadet etmesini ifade ettiğini söyler. Arthur Jeffery, "salât" kelimesinin etimolojisini detaylı bir şekilde inceleyerek, saf Arapça bir kökten ziyade doğrudan Aramice "slotha" veya Süryanice "şlota" kelimelerinden İslam öncesi dönemde Arapçaya yerleştiğini belirtir; kelimenin Ortadoğu'daki Yahudi ve Hristiyan toplulukların kurumsal ibadetlerini tanımlamak için kullanılan yerleşik bir terim olduğunu ve Kur'an'ın bu köklü kavramı alarak yeni dinin temel ibadetini isimlendirdiğini kaydeder. Gabriel Said Reynolds, "sallâ" fiilinin bir önceki kelime olan "saddeka" (sadaka vermek/doğrulamak) fiiliyle bitişik kullanılmasının, Geç Antik Çağ'ın dini pratiklerindeki evrensel "dua ve sadaka" ikilemesinin Kur'an'ın eskatolojik ahlakındaki doğrudan yansıması olduğunu analiz eder. Toshihiko Izutsu, bu fiili Kur'an'ın kavramsal zıtlık ağı içinde değerlendirir; "sallâ" eyleminin, kibir ve kendi kendine yeterlilik (istiğna) duygusunun tam zıddı olarak, insanın mutlak otorite karşısında ontolojik küçüklüğünü idrak edip bedeniyle bu teslimiyeti sahnelemesi olduğunu, inkârcının ise tam da bu kibri yüzünden secdeye gitmeyi gururuna yediremediğini vurgular. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin Erken Mekke dönemindeki bağlamına dikkat çeker; buradaki "sallâ" fiilinin Medine döneminde kurumsallaşan, rekat ve fıkhi sınırları çizilen salt bir namaz ritüelinden ziyade, müşrik aklının en çok zorlandığı şey olan "kibirden arınarak Allah'ın huzurunda boyun eğme ve tazimde bulunma" şeklindeki genel teslimiyet tavrını anlattığını belirtir. Prof. Dr. Hidayet Aydar, bu kelimenin putperestlerin sahte ilahlarına yaptıkları anlamsız ritüellerden farklı olarak, sadece mutlak yaratıcıya tahsis edilmesi gereken samimi ve bilinçli bir yönelişi temsil ettiğini, inkârcı karakterin dünyevi otoritesini ve kibrini sarsacağı endişesiyle bu eylemden bilinçli olarak yüz çevirdiğini ifade eder.