Kâria Sûresi, 8. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

وَاَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَاز۪ينُهُۙ

[Türkçe Transkript]

Ve emmâ men ḣaffet mevâzînuh(u)

[Mâtürîdî]

8. "Amelleri hafif olana gelince,"

9. "Onu kucaklayacak olan hâviyedir."

10. "O nedir, bilir misin?"

---

Onu kucaklayacak olan hâviyedir. Onun anası hâviyedir. Kimi dedi ki: Allah Teâlâ kâfir hakkında cehenneme “ümm”, yani anne ismini verdi, çünkü kâfir cehenneme düşecektir. Kimi de dedi ki: “Ümmühû” (أُمُّهُ) kelimesinden maksat beynidir, çünkü tepesi üstü cehenneme atılır. Allah Teâlâ’nın “hâviye” demesi, kâfiri dibi yokmuş gibi sürekli olarak cehennemin aşağısına düşürmesinden ötürüdür.

[Etimolog]

Haffet (خَفَّتْ)

İbn Fâris, h-f-f kökünün temel manasının ağırlığın zıddı olan hafiflik ve değerce azlık olduğunu belirtir; bu kökün bir kimsenin vakarının ve ciddiyetinin gitmesi (hiffet) manasına da geldiğini, ayette ise amellerin terazide bir karşılığının bulunmamasını ifade ettiğini vurgular. Râgıb el-İsfahânî, "hiffet" kavramının hem fiziksel hem de manevi yükümlülükler için kullanıldığını, burada ise amellerin "salih olma" vasfından yoksunluğu nedeniyle ilahi terazide bir ağırlık teşkil etmediğini, yani o amellerin içtenlikten mahrum ve "içi boş" olduğunu açıklar. Celaleddin el-Suyuti, bu kelimenin özellikle hayırlı işlerin tartıda hafif kalmasını nitelediğini ve bu durumun amellerin sayıca azlığından ziyade "değer" yönünden noksanlığını ifade ettiğini belirtir. Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın semantik yapısında h-f-f kökünün "sekulet" (ağır gelme) fiilinin zıddı olarak bir "ahlaki yetersizliği" temsil ettiğini, kişinin varoluşsal olarak ahiretteki mutlak gerçeklik karşısında hiçbir değer ifade etmeyen "hafif" bir duruma düştüğünü savunur. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin Arap dilinde "önemsizleşme" ve "geçersiz sayılma" gibi yan anlamlara sahip olduğunu, buradaki bağlamda ise mizan üzerinde bir etkisi olmayan, yani ilahi takdirde bir hükmü bulunmayan amellerin halini nitelediğini ifade eder. Prof. Dr. Sadık Kılıç, h-f-f kökündeki bu hafifliğin amellerin "keyfiyet" (nitelik) açısından bir hiçliğe tekabül ettiğini, kişinin dünya hayatındaki gayretlerinin o gün "uçucu ve asılsız" kalmasını simgelediğini dile getirir.

---

Mevâzînuh (مَوَازِينُهُ)

İbn Fâris, v-z-n kökünün bir şeyin miktarını belirlemek, kadrini takdir etmek ve adaleti sağlamak anlamına geldiğini belirtir; "mevâzîn" kelimesinin bu ayetteki bağlamının, terazinin kefesinin "hafiflik" yönünde bir sonuç vermesini, yani adaletin gereği olarak bir "hüküm ve takdir" sürecini nitelediğini vurgular. Râgıb el-İsfahânî, "mizan"ın (terazi) çoğulu olan bu kelimenin burada "adalet ölçüleri" manasına geldiğini, v-z-n kökünün özündeki "hak ile batılı ayırma" işlevinin, bu ayette kişinin lehine sonuç vermeyen bir ölçümü ifade ettiğini açıklar. Arthur Jeffery, v-z-n kökünden türeyen mizan kelimesinin kadim Sami dillerindeki adalet tasavvuruyla ilişkisine dikkat çekerek, bu çoğul kullanımın her bir amelin titizlikle tartılacağı "çok boyutlu" bir hesaplaşma zeminini temsil ettiğini belirtir. Toshihiko Izutsu, mizan kavramının bu ayette "haffet" fiiliyle birleşerek bir "ahlaki iflas" tablosu oluşturduğunu, kişinin terazisinin hafif gelmesinin onun ilahi sistemdeki varoluşsal ağırlığının yokluğunu kanıtladığını savunur. Angelika Neuwirth, bu kelimenin eskatolojik sahnede "kesinlik ve adalet" imgesi sunduğunu, v-z-n kökünün burada sadece bir ölçüm değil, aynı zamanda o ölçümün sonucunda ortaya çıkan sarsılmaz "hükmü" nitelediğini ifade eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, "mevâzînuhu" ifadesindeki iyelik ekinin ve v-z-n kökünün birlikteliğinin, her ferdin kendi değer sisteminin tartılacağı bir kişiselleştirilmiş adalete işaret ettiğini; tartılanın ise sadece ameller değil, o amellerin arkasındaki niyetin "ağırlığı" olduğunu vurgular. Prof. Dr. Hidayet Aydar, kelimenin kökenindeki "denge" manasının bu ayette "dengesizlik" (hafifliğin galebe çalması) üzerinden verildiğini ve v-z-n kökünün o gün hiçbir haksızlığa yer bırakmayan mutlak bir adalet mekanizmasını temsil ettiğini belirtir.