Kalem Sûresi, 45. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

وَاُمْل۪ي لَهُمْۜ اِنَّ كَيْد۪ي مَت۪ينٌ

[Türkçe Transkript]

Ve umlî lehum(c) inne keydî metîn(un)

[Mâtürîdî]

"Onlara mühlet veriyorum; ama benim planım çok sağlamdır."

---

Allah'ın Hilesi ve Tuzağı

Onlara mühlet veriyorum; ama benim planım çok sağlamdır. Esasen “keyd”, “mekr” ve “istidrâc” kelimeleri aynı anlama gelir. Ortak anlam, Cenâb-ı Hakk'ın kişiyi güven içinde olduğu halden alması ve helâke sürüklemesidir. Kelime, insanlar hakkında kınanacakları bir tarzda kullanılır. Söz konusu fiiller, Allah Teâlâya zatına ait bir isim olmamak kaydıyla izafe edilir. Çünkü O'nun mâkir (hile yapan), kâid (tuzak kuran) ve müstedric (derece derece helâke yaklaştıran) olarak isimlendirilmesi caiz değildir. Gerçekte bu ceza, bir “tuzak, hile” değildir. Ancak bazan cezaya verilmesine sebep olan fiilin ismi verilebilir. Tıpkı ceza kötülük olmadığı halde, “kötülüğün cezasına kötülük” denilmesi gibi. Ve aynı şekilde haddi aşmanın cezasına haddi aşmak denildiği gibi. İşte bunun gibi hile ve tuzağın cezasına da gerçekte hile olmadığı halde, hile ve tuzak denilmiştir. Yahut şöyle deriz: Hile yapan ve tuzak kuran bunu dostu ve yakını için yaptığı zaman yerilir, fakat düşmanı için hile yapıp tuzak kurarsa, bunda bir sakınca görülmez ve bunu yapan zem de edilmez. Allah'a izafe edilen hile ve tuzak ise dostlarına değil, düşmanlarının başlarına gelecektir. Dolayısıyla bu tabirde Allah hakkında hoş görülmeyecek bir mâna söz konusu olmaz.

Ayrıca aslolan fiile bakılmasıdır: Allah'a nispet edilmesi hakikat anlamında mıdır yoksa mecaz anlamında mı? Eğer mecaz anlamında ise bu kelime Allah Teâlâya isim olarak verilmez. Çünkü Allah'a katib (الْكَاتِب) yani yazan, "nafihü rüh (نَافِخُ رُوحٍ) yani ruh üfleyen, kaid (الْكَائِد) yani hile yapan ve “makir” (الْمَاكِر) yani tuzak kuran denilmesi caiz değildir. Çünkü bu fiiller gerçek anlamda O'ndan zuhur etmez. Fakat gerçek mânayı ifade etmek için yaptığı fiillerin O'na isim olarak nispet edilmesi yanlış olmaz. Çünkü biz O'nu “munim” (الْمُنْعِم) yani nimet veren, “mufdil” (الْمُفْضِل) yani lütufta bulunan, “halik” (الْخَالِق) yani yaratan ve “rahman (رَحْمَن)” yani rahmet eden olarak isim vermemiz doğru olur. Zira O, “inam (إِنْعَام)” yani nimet verme, “ifdal (إِفْضَال)” yani lütfetme ve “halk” (خَلْق) yani yaratma fiilleri gerçek mânada O'ndan sadır olur.

“Metin (مَتِينٌ)” kelimesi güçlü ve sabit anlamındadır. “Benim planım çok sağlamdır” ifadesi ise, “dostlarımın lehinde düşmanlarımın ise aleyhinde kurduğum tuzak kesindir” anlamındadır. Fakat onun kurduğu tuzak, düşmanın tuzağı ve hilesi gibi değildir. Zira düşmanın hilesi, şeytanın hilesi ve tuzağı sayesindedir. Şeytanın hilesi ve tuzağı ise zayıftır”. Allah'a nispet edilen hile ve tuzak gerçektir, gerçek ise güçlüdür, kesindir ve onu defedecek bir şey de yoktur. Şeytanın hilesi ve tuzağı ise bâtıldır ve bâtıl için istikrar söz konusu değildir. Aksine o, Cenâb-ı Hakk'ın şu beyanda belirtildiği gibidir: “Kökü yerden sökülmüş, ayakta duramayan”.

[Etimolog]

Ve-ümlî (وَأُمْلِي)

İbn Fâris bu kelimenin kökeni olan m-l-v kökünün temel etimolojik anlamının zamanı uzatmak, bir şeyi genişletmek ve süre tanımak olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî "imlâ" eyleminin birine zaman tanımak ve hak ettiği cezayı sonraya bırakmak (tehir) anlamına geldiğini, kelimenin "melâ" (uzun zaman) kavramıyla doğrudan ilişkili olduğunu açıklar. Prof. Dr. Mustafa Öztürk bu fiilin burada "onlara mühlet veririm" manasında olduğunu, bu mühletin aslında bir istidrac süreci olduğunu, yani inkârcıların kendilerini güvende sanarak azgınlıklarını artırmalarına ve sonunda daha ağır bir cezaya müstahak olmalarına zemin hazırlayan bir ilahi uygulama olduğunu ifade eder.

---

Keydî (كَيْدِي)

İbn Fâris bu kelimenin türediği k-y-d kökünün temel etimolojik manasının sinsi bir plan kurmak, gizli bir strateji geliştirmek ve karşı tarafı yanıltmak olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî "keyd" kavramının genellikle başkasına zarar vermek amacıyla gizlice kurgulanan düzenleri nitelediğini; ancak bu sıfatın Allah'a izafe edilmesinin, onların kurduğu tuzakları bizzat kendi aleyhlerine çeviren ve adaleti mutlak şekilde tesis eden ilahi bir planlama anlamına geldiğini açıklar. Toshihiko Izutsu kelimenin semantik yapısını incelerken, kafirlerin Allah'a karşı kurdukları zayıf hilelere mukabil, Allah'ın sarsılmaz ve önceden hissedilemeyen "karşı-stratejisini" ifade ettiğini vurgular. Aisha Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı) bu kelimenin Kur'an'daki kullanım bağlamlarını inceleyerek, "keyd"in her zaman gizli bir niyet ve sinsi bir hazırlık barındırdığını, Allah için kullanıldığında bunun zâlimlerin sinsi tuzaklarını kendi başlarına yıkan bir "ilahi karşı-tedbir" olduğunu ifade eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk bu kelimenin burada "Benim tuzağım/planım" manasına geldiğini, bunun müşriklerin tüm hesaplarını altüst eden, onların fark edemediği bir noktadan gelen ilahi bir müdahale olduğunu belirtir.

---

Metîn (مَتِينٌ)

İbn Fâris bu sıfatın dayandığı m-t-n kökünün temel etimolojik anlamının güç, sağlamlık ve kırılmazlık olduğunu; sırtın en sağlam ve etli kısmına (metn) da bu sebeple bu ismin verildiğini belirtir. Râgıb el-İsfahânî "metin" kelimesinin, üzerinde hiçbir kuşku ve zayıflık bulunmayan, her türlü baskıya karşı dayanıklı ve sarsılmaz olan gücü nitelediğini açıklar. Prof. Dr. Sadık Kılıç bu kavramın ilahi iradenin mutlaklığını ve ontolojik sağlamlığını temsil ettiğini, Allah'ın planının hiçbir beşeri güç tarafından delinemeyecek bir muhkemlikte olduğunu ifade eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk ise bu kelimenin ayetteki "keyd" (plan) ile birlikte kullanılmasının, bu ilahi düzenlemenin son derece çetin, kaçışı imkansız ve her türlü hileyi boşa çıkaracak kadar sarsılmaz olduğunu vurguladığını aktarır.