Kalem Sûresi, 18. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

وَلَا يَسْتَثْنُونَ

[Türkçe Transkript]

Velâ yesteśnûn(e)

[Mâtürîdî]

17-18. "Şüphesiz biz, vaktiyle 'bahçe sahipleri'ne belâ verdiğimiz gibi, onlara da bela verdik. Hani o bahçe sahipleri, ("Allah izin verirse" gibi) bir kayıt koymaksızın sabah erkenden bahçenin mahsulünü kesinlikle devşireceklerine yemin etmişlerdi."

---

Şüphesiz biz, vaktiyle 'bahçe sahipleri'ne belâ verdiğimiz gibi, onlara da belâ verdik. Bu ilâhî beyan iki şekilde yorumlanabilir: Birincisi; bahçe sahipleri yoksullara iyilik yapmakla imtihan edildikleri gibi, Mekkeliler de Resûlullah'a (a.s.) tâbi olanlara iyilik yapmakla imtihan edilmiştir. Daha sonra Allah Teâlâ, bahçe sahipleri yoksullara iyilik yapmaktan kaçındıkları ve bu emri yerine getirmekten geri durdukları için adı geçen belâyı hak ettiklerini haber vermektedir. Yine O, Mekkelilere, Muhammed aleyhisselâma tâbi olanlara iyilik yapmadıkları takdirde, bahçe sahiplerinin başına gelenin kendilerinin de başına da geleceğini belirtmiştir. Nitekim Mekkeliler, yardım etmekten kaçınmışlar ve Hz. Yûsuf dönemindeki gibi yıllarca leş ve pislik yemeye mecbur olacak kadar kıtlık belâsına mâruz kalmışlardır. Öte yandan bahçe sahiplerine âfet dokunduğunu kesin olarak anlayınca (tövbe edip) Allah'a yönelmişler ve kötülüklerini terketmişlerdi. Allah Teâlâ da onların tövbelerini kabul ederek belâyı kaldırmıştı. Mekkeliler ise haddi aşmaya devam ederek tövbe etmemişlerdir. Yüce Allah da dünyada onları Bedir'de öldürmek sûretiyle intikam almış, âhirette de kendilerine azap verecektir.

Şöyle bir yorum yapmak da mümkündür: Cenâb-ı Hakk'ın Mekkeliler'e şeref verip yüceltmesinin ve insanların yüzünü kendilerine çevirmesinin ardından kendilerini Resûlullahı yüceltmeleri ve ona hürmet etmeleri yoluyla imtihana tâbi tutmuştur. Fakat onlar Resûl-i Ekreme karşı iyi davranmayınca akıbetleri zikrettiğimiz şekilde oldu. Yine O, bahçe sahiplerine bolluk vermiş ve ellerindeki nimetleri başkalarıyla paylaşmalarını isteyerek kendilerini bu bollukla imtihan etmişti. Onlar söz konusu paylaşımı yapmayınca kendilerine verilen nimet alınmak sûretiyle cezalandırılmış, Mekkeliler de izzetleri alınmak, açlık ve korkuya maruz bırakılmak sûretiyle cezalandırılmıştır. En doğrusunu Allah bilir.

Sabah erkenden bahçenin mahsulünü kesinlikle devşireceklerine yemin etmişlerdi. “Musbihin” (مُصْبِحِينَ) yani sabaha nispet edilen vaktin başlangıcı. İşaret edilen vakit gecenin sonudur, tıpkı akşamın ilk vakti için “mümsin” (مُمْسِين) denilmesi gibi. Durum böyle olunca mahsul toplama geceleyin olmaktadır. Şu ilâhî beyana bakmaz mısın: “Sakın, bugün orada hiçbir yoksul yanınıza sokulmasın”. Onlar gece bittikten sonra fakirleri oradan menedemiyorlardı.

Yeminlerde İnşallah Demenin Hükmü

(Allah izin verirse gibi) bir kayıt koymaksızın. Yani “inşallah demediler” şeklinde yorumlanmıştır. Ayrıca “Sübhanallah demediler” mânasını verenler de olmuştur. Bu ilâhî beyanın mânası bu ikincisi ise tesbihin (sübhanallah), istisna (inşallah) anlamında kullanılmış olduğu anlaşılır. Tesbih terkibinin istisna anlamını ifade etmesi mümkündür. Çünkü Cenâb-ı Hakk'ı tesbih etmede de, O'na yönelik olarak istisnada bulunmakta da tenzih anlamı vardır. Zira onda (istisnada) Allah Teâlânın dönüştüren ve değiştiren olduğu kabul edilmektedir. Ayrıca bahçe sahipleri yeminleriyle, kendilerini isyana sokacak bir amacı kastetmişlerdir. Onların (yeminle) hedefledikleri şey mâsiyetti ve inşallah demeyi (istisna) terkettikleri için de azarlanmışlardır. Burada Cenâb-ı Hakk'ın, kötü fiilleri tercih edeceğini bildiği kimsenin o fiilini dilediğine yönelik delil bulunmaktadır. Çünkü O, kötü fiilleri dilemekle vasıflandırılmamış olsaydı inşallah demeyi terketmelerinden dolayı onları sorumlu tutmasının bir anlamı kalmazdı. Çünkü “inşallah” demenin, yüce Allah'ın vasıflanmasının mümkün olmadığı bir konuyla ilgili kullanılması mümkün değildir. Görmez misin ki “Allah dilerse caiz olur, dilemezse olmaz; dilerse sapar, dilemezse sapmaz; dilerse yer, dilemezse yemez” şeklinde beyanlarda bulunmak isabetli değildir. Yine Cenâb- Hak, sapkınlığı tercih edeceğini bildiği kimseyi saptırmakla nitelendirilmezse, inşallah demeyi terkeden kimselerin kınaması da caiz olmaz ve burada inşallah demenin bir konumu bulunmazdı. Burada söz konusu edilen hususların doğruluğuna şu ilâhî beyan delil oluşturmaktadır. “Allah kimi dilerse onu şaşırtır, dilediği kimseyi de doğru yola iletir”. Netice olarak Cenâb-ı Hakkın zikrettiğimiz kimseleri saptırmayı dilediği gerçeği ortaya çıkmış bulunmaktadır.

Ayrıca istisna âyetinde “yaratma” fiili ile, “yaratılan”ın başka başka olduğuna da delili vardır. Çünkü Allah Teâlânın “saptırmak”la nitelendirilmesi mümkünken “sapıklık” (dalâl) ile vasıflandırılması imkân dâhilinde bulunmamaktadır, her ne kadar “saptırmak” O'nun yaratmasıyla meydana gelmişse de. Yine “yaşatan” ve “öldüren” şeklinde nitelendirilmesi mümkünken sapmakla nitelenmesi doğru değildir. Netice olarak ölümü ve hayatı yaratan kendisi olduğu halde “O, dilerse yaşar, dilerse de ölür” denilmesi doğru değildir.

Yeminle İlgili Hükümler

Yemin ettiklerinde ifadesinde neyin üzerine yemin ettikleri açıklanmamıştır. Şayet Allah'tan başkasına etmişlerse, burada Allah'tan başkası adına yemin edilebileceği açıklanması var demektir. Yeminleri Allah'a ise, bu durumda da zamanla kayıtlı olan yemin konusunda Ebû Hanîfe'ye karşı Ebû Yûsuf'u (r.a.) destekleyen bir delil ortaya çıkar. Zira üzerine yemin edilen şeyin zamanından önce ortadan kalkması, yemini düşürmez. Aksine o hal üzere devam eder ve vakti geçtiğinde de yemin edene, yemininden dönenin (hânis) hükmü gerekir. Çünkü bahçe sahiplerinin hasat etmek için üzerine yemin ettikleri mahsul, toplanma zamanı gelmeden önce helâk olmuştu. Şayet mahsulün yok olmasıyla yeminleri düşseydi inşallah demeye ihtiyaçları olmazdı, çünkü inşallah demeye (istisna) olan ihtiyaç, yeminden döndükleri için doğacak kefareti düşürmek içindir. Şayet mahsulün ortadan kalkması, yemini ve yeminden dönmenin kefaretini düşürseydi, inşallah demeye ihtiyaçları olmazdı. İstisnayı terkettikleri için kınanmış olmaları, -muvakkat da olsa- inşallah demedikleri takdirde kefaretin gerektiğine işaret etmektedir.

İmam Ebû Hanife'ye (r.a.) göre ise yemin Allah'a yapıldığı takdirde, üzerine yemin edilen şeyin yok olmasıyla yemin düşer. Fakat ibadet ve taat kapsamında bir şey üzerine yapılan adakları düşürmez. Ayet-i kerîmede bahçe sahiplerinin yeminlerinin Allah adına mı (yoksa başka bir şey üstüne mi) olduğu açıklanmamıştır. Yeminlerinin bir ibadet üzerine (adak) yapılmış olması da mümkündür ve adaklarına bağlı kalma sorumluluğunun devam etmesi mümkündür. Şu da var ki onlar, mâsiyeti kastederek inşallah demeyi terkettikleri için Allah Teâlâ tarafından azarlanmışlardır, zira inşallah şeklindeki istisna kesin kararlılığı (azimet) düşürür. Çünkü masiyete azmeden ve yemin ederken “inşallah” diyen birisi, salt bunu söylemekle günaha girmez, mâsiyete de azmetmiş olmaz. Ancak Ebû Hanife, belli bir zamanla kayıtlı olan yemin mâsiyet olan bir şey üzerine yapıldığı takdirde mâsiyet olmaktan çıkmaz. Zikrettiğimiz şekilde azarlamanın istisnanın terkedilmesinden dolayı olduğunu gösteren şey ise, bununla ilgili ne haberlerde ne de Kitap'ta onlardan birisine kefaret vermesinin emredildiğine dair bir şeyin de zikredilmiş olmamasıdır. Şayet yeminden dönmüş olma gerçekleşmiş olsaydı inşallah demeyi (istisna) terketmelerinden dolayı kınandıkları gibi kefareti terkettikleri için de kınanırlardı. En doğrusunu Allah bilir.

[Etimolog]

Yestesnûn (يَسْتَثْنُونَ)

İbn Fâris bu kelimenin kökeni olan s-n-y kökünün temel etimolojik anlamının bir şeyi ikiye katlamak, bükmek, bir parçayı diğerinden ayırmak veya bir istisna tanımak olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî kökün "iki" (isnân) sayısı ile olan bağlantısına dikkat çekerek, istisna eyleminin bir bütünün içinden bir parçayı ayırıp dışarıda bırakmak manasına geldiğini, ayetteki bağlamıyla bu kelimenin iki temel boyutu olduğunu açıklar: İlki, bahçe sahiplerinin niyetlerinde yoksulların payını tamamen dışarıda bırakmaları; ikincisi ve daha yaygın tefsir kabulü olarak, "İnşallah" (Allah dilerse) diyerek ilahi iradeye bir pay ayırmamaları, yani eylemlerini Allah'ın dilemesine bağlamamalarıdır. Toshihiko Izutsu kelimenin teolojik semantiğini incelerken, bu kelimenin kişinin kendi gücüne ve planına duyduğu mutlak güveni, varoluşsal bir kibirle ilahi iradeyi (meşiet) devre dışı bırakmasını simgelediğini ifade eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk bu kelimenin ayetteki işlevinin, bahçe sahiplerinin rasyonel bir plan yaptıklarını sanırken aslında en büyük hatayı "Allah'ın hesaba katmadığı bir hesap" yaparak işlediklerini göstermek olduğunu, kendilerini mutlak güç sahibi sanan bu kişilerin ilahi iradeyi istisna tutmalarının (devre dışı bırakmalarının) onların felaketine giden kapıyı araladığını aktarır.