Hümeze Sûresi, 7. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

اَلَّت۪ي تَطَّلِعُ عَلَى الْاَفْـِٔدَةِۜ

[Türkçe Transkript]

Elletî tettali’u ‘alâ-l-ef-ide(ti)

[Mâtürîdî]

7-9. "Uzatılmış direklere bağlı olarak içine hapsedildikleri, yükselip yürekleri saran ateş!"

---

“Amed” (عَمَد) kelimesi “ayın” (ع) ve “mim” (م) harflerinin refi ile “umud” şeklinde veyae her iki harf mansup olarak “amed” (عَمَد) şeklinde de okunmuştur. Ferrâ’nın şöyle dediği nakledilir: “Umud” ve “amed”, “amûd” ve “imâd”ın çoğul şekilleridir. Kimi de “amed”, “amede”nin çoğuludur demiştir: “Bakara” ve “Bakar” gibi. Kelbî dedi ki: Uzatılmış direklere bağlı olarak içine hapsedildikleri. Yani ateş onların üzerine kapaklanmıştır. Şöyle diyor: Üzerlerine yukarıdan uzatılmış ateş sütunlar içinde kapaklanmış bir halde azap içinde olurlar. “Umud” dünyada insanların yaptıkları sütunları gibi sütunlar demektir, lâkin onlar üzerlerine kapaklanan ateşten sütunlardır. En doğrusunu Allah bilir.

[Etimolog]

Tettali'u (تَطَّلِعُ)

İbn Fâris'e göre kelimenin kökü t-l-a (tı, lam, ayn) harflerinden oluşur ve temel olarak bir şeyin üzerine çıkmak, yükselmek, belirmek veya bir yere bakmak için yüksek bir noktaya ulaşmak anlamlarına gelir. Bu kök, bir şeyin gizli kalmayıp görünür hale gelmesini de ifade eder. Râgıb el-İsfahânî, "itla" fiilinin bir şeyin iç yüzüne vakıf olmak, derinliğini kavramak ve ona tamamen nüfuz etmek manasına geldiğini belirtir. Ayet bağlamında ateşin sıradan bir yakma eyleminin ötesine geçerek, insanın en derin ve saklı bölgesi olan kalbe kadar ulaşmasını ve oradaki niyetleri kuşatmasını anlatır. Toshihiko Izutsu, bu fiilin ateşin bilinçli bir eylemi gibi sunulduğunu, ateşin sadece dış deriyle yetinmeyip insanın şahsiyetinin merkezini hedef alarak orayı keşfettiğini ve tüm gizli niyetleri ortaya çıkardığını analiz eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin ateşin nüfuz edici gücünü simgelediğini, bu ateşin insanın biyolojik sınırlarını aşarak doğrudan kibrin ve hasedin kaynağına, yani kalbin derinliklerine kadar sızdığını ifade eder. Prof. Dr. Sadık Kılıç, buradaki "itla" eyleminin ilahi adaletin bir tecellisi olarak insanın en mahrem ve gizli niyetlerine yönelik bir istila ve kuşatma hali olduğunu belirtir.

---

Ef'ide (الْأَفْئِدَةِ)

İbn Fâris'e göre kelimenin aslı f-e-d (fe, elif, dal) köküne dayanır ve bu kök bir şeyi ateşte kızartmak, yakmak veya büyük bir heyecan ve hararet hissetmek anlamlarını taşır. Kalbe "fuâd" denilmesinin sebebi, onun sürekli bir devinim, heyecan ve duygusal bir yanış içinde bulunmasıdır. Râgıb el-İsfahânî, "fuâd" kelimesinin çoğulu olan "ef'ide"nin, kalbin özellikle bilinç, niyet ve kavrayışın merkezi olan, kararların alındığı aktif ve hararetli kısmını ifade ettiğini belirtir. Ateşin buraya ulaşması, cezanın insanın en hassas ve şuur sahibi noktasına isabet etmesi demektir. Aisha Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı), kelimenin kullanımını analiz ederken, bunun insanın sadece organ olarak kalbini değil, kibrin, gururun ve başkalarını küçümseme duygusunun yuvalandığı o derin vicdani merkezi temsil ettiğini vurgular. Toshihiko Izutsu, Cahiliye ahlakında "fuâd"ın kişinin tüm varlığını ve onurunu temsil ettiğini, azabın bu noktaya ulaşmasının kişinin tüm varlıksal onurunun yıkılması anlamına geldiğini ifade eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin genel "kalp" kavramı yerine özellikle tercih edilmesinin sebebinin, azabın insanın duyuş ve hissediş merkezini, yani kötülüklerin planlandığı çekirdeği hedef aldığını göstermek olduğunu belirtir. Prof. Dr. Sadık Kılıç, "ef'ide" kavramının insanın karakterinin ve ahlaki kimliğinin merkezi olduğunu, ateşin buraya nüfuz etmesinin insanın niyetlerinden ve ruhsal yapısından dolayı doğrudan sorgulanıp cezalandırılmasını simgelediğini analiz eder.