Hûd Sûresi, 75. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

اِنَّ اِبْرٰه۪يمَ لَحَل۪يمٌ اَوَّاهٌ مُن۪يبٌ

[Türkçe Transkript]

İnne ibrâhîme lehalîmun evvâhun munîb(un)

[Mâtürîdî]

İbrahim cidden ağır başlı, hassas ruhlu, kendini Allah'a vermiş biriydi.

---

Halim, Evvah ve Münib Kelimeleri

Denilmiştir ki: Ayetteki "halim''(حَلِيمٌ) kelimesi, kendisine zulmedene karşılık vermeyen kişi anlamına gelir. Yahut her cahilin bilgisizce davranışına yumuşak karşılık verendir. "Evvah" (أَوَّاهٌ) kelimesinin de Habeş dilinde kesin inanan anlamına geldiği söylenmiştir. "Evvah''ın, çok ah çeken, yüreği yanan, çok dua eden manasına geldiği de söylendi. Buna, hiç ara vermeden dilinden zikri düşürmeyen müttaki kişi anlamı verilmiştir. Bazıları da buna Rabb'i ile arasında geçen şeye çok üzülen biriydi, manasını verdi. Cenab-ı Hak bu üç kelimede, bütün hayır ve itaat çeşitlerini topladı: Hem Rabb'i ile arasında geçen şeyleri, hem de insanlarla arasında geçen olayları. Çünkü onun "halim" olduğunu, "evvah'' olduğunu ve "münib'' (مُنِيبٌ) olduğunu açıkladı. Münibin, Allah'a karşı son derece ihlaslı manasına geldiği söylenmiş, kalbi ve bedeniyle Allah'a yönelen anlamı da verilmiştir. Bunu Tevbe suresinde açıklamıştık.

[Etimolog]

İbrâhîme (إِبْرَاهِيمَ)

El-Cevâlîkî, bu ismin Arapça kökenli olmadığını (mu'arreb), kadim dillerden (Süryanice veya İbranice) Arapçaya geçtiğini belirtir. Celaleddin el-Suyuti, "İtkan" adlı eserinde bu ismi yabancı (A'cemî) kökenli kelimeler listesine dahil eder. Arthur Jeffery, ismin etimolojik olarak "Avraham" (yüce baba) köküyle ilişkili olduğunu, ancak Kur'an'da biyolojik bir babalıktan ziyade "tevhidin babası" olarak teolojik bir makamı temsil ettiğini ifade eder. Râgıb el-İsfahânî, İbrahim'in isminin geçtiği bağlamlarda onun sarsılmaz inancına ve Allah'a olan tam teslimiyetine vurgu yapıldığını belirtir.

---

Halîmun (حَلِيمٌ)

Sözcük he-le-me köküne dayanır. İbn Fâris, bu kökün temel manasının "akıl, sükûnet ve öfkenin zıddı olan dinginlik" olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "hilm" kavramını kişinin öfke kabarması anında nefsi dizginleyebilme gücü ve cezalandırmaya muktedir olduğu halde acele etmemesi olarak tanımlar. Toshihiko Izutsu, hilm kavramının Kur'an'ın ahlak sisteminde merkezi bir yeri olduğunu; cahiliye asabiyetinin ve taşkınlığının zıddı olan "vakarın" en somut hali olduğunu ifade eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, ayetteki bu nitelemenin, İbrahim peygamberin cezayı hak eden bir toplum için bile merhamet dileyen, onları hemen gözden çıkarmayan derin bir sabır ve hoşgörü halini simgelediğini analiz eder.

---

Evvâhun (أَوَّاهٌ)

Kelimenin kökeni elif-ve-he köküne dayanır. İbn Fâris, bu kökün asıl manasının "ses çıkarmak, inlemek ve kederden dolayı ah etmek" olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "evvâh" kelimesini günahlarından dolayı duyduğu derin pişmanlıkla çokça inleyen veya Allah'ın azametini düşündükçe içi titreyerek yakaran kişi olarak tanımlar. Toshihiko Izutsu, bu kelimenin İbrahim'in ruh dünyasındaki hassasiyeti ve Allah sevgisiyle dolu kalbinin dışavurumu olduğunu belirtir. Prof. Dr. Sadık Kılıç, evvâh nitelemesini ontolojik bir "iç sızlaması" olarak tahlil eder. Kılıç'a göre bu, kulun Allah karşısındaki mutlak acziyetini ve O'na duyduğu derin iştiyakı yansıtan varoluşsal bir sızıdır.

---

Munîbun (مُنِيبٌ)

Bu kelime ne-ve-be kökünden türemiştir. İbn Fâris, kökün temel anlamının "bir şeyin birinden sonra gelmesi (nöbet) ve sürekli geri dönmek" olduğunu ifade eder. Râgıb el-İsfahânî, "inâbe" kavramını kalbin her durumda Allah'a rücu etmesi, O'na sığınması ve her eylemde O'nun rızasını gözetmesi olarak tanımlar. İsfahânî'ye göre bu, "tevbe"den daha ileri bir seviyedir; çünkü sadece hatadan dönüşü değil, her an Allah'a dönük bir kalp bağlılığını ifade eder. Toshihiko Izutsu, munîb kavramının müminin Allah'a karşı dikey yönelişindeki sarsılmaz istikrarı temsil ettiğini belirtir. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, bu sıfatın İbrahim'in tüm hayatını tek bir merkeze bağladığını ve her meselede yegâne merci olarak Allah'ı gördüğünü kanıtlayan teolojik bir final nitelemesi olduğunu vurgular.