Hûd Sûresi, 72. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

قَالَتْ يَا وَيْلَتٰٓى ءَاَلِدُ وَاَنَا۬ عَجُوزٌ وَهٰذَا بَعْل۪ي شَيْخاًۜ اِنَّ هٰذَا لَشَيْءٌ عَج۪يبٌ

[Türkçe Transkript]

Kâlet yâ veyletâ eelidu veenâ ‘acûzun vehâżâ ba’lî şeyḣâ(an)(s) inne hâżâ leşey-un ‘acîb(un)

[Mâtürîdî]

Aman ya Rabbi! Ben bir yaşlı kadın, şu da ihtiyar kocam; bu halde ben çocuk mu doğuracağım? Doğrusu bu şaşılacak bir şey! dedi.

---

Aman ya Rabbi! Ben bir yaşlı kadın, şu da ihtiyar kocam; bu halde ben çocuk mu doğuracağım? Başka bir yerde de şöyle dedi: "Ona derin bilgi sahibi olacak bir oğul müjdesi verdiler. Karısı heyecanla bağırarak alnına vurdu; 'Benim gibi yaşlı ve kısır kadın ha!' dedi". Burada ise şöyle demektedir: Aman ya Rabbi! Ben bir yaşlı kadın, şu da ihtiyar kocam; bu halde ben çocuk mu doğuracağım? Doğrusu bu şaşılacak bir şey! Hz. İbrahim'in karısı, Allanın kudretine şaşırmış değildi, çünkü o Cenab-ı Hakk'ın her zaman çocuk vermeye kadir olduğunu biliyordu. Fakat o, kadınlarda ve erkeklerde mutat olanın belli bir yaşa geldiklerinde çocuk yapamadıklarını düşündüğü için şaşırmıştı. Onun şaşırması, kendisi ve kocası bu halde iken mi çocuk sahibi olacaklarına, yoksa gençlik günlerine döndürülüp o halde mi çocuk sahibi olacaklarına idi. Allah'ın kudreti açısından değil, fakat mutat olanın hilafına bir husus olduğu için her iki durum da şaşılacak işti. Bu mesele, daha önce belirttiğimiz Zekeriyya aleyhisselamın durumuna benzemektedir: "Bana ihtiyarlık gelip çattığı, üstelik karım da kısır olduğu halde benim nasıl oğlum olabilir?". Başka bir yerde de şöyle demektedir: "Ben ihtiyarlığın son sınırına vardığım halde, benim nasıl oğlum olabilir?". Yani ben bu halde iken mi çocuğum olacak, yoksa gençlik yıllarıma geri mi döndürüleceğim? İşte açıklamaya çalıştığımız ayet de bunun gibidir: Ben bir yaşlı kadın, şu da ihtiyar kocam; bu halde ben çocuk mu doğuracağım? Doğrusu bu şaşılacak bir şey!

[Etimolog]

Yâ veyletâ (يَا وَيْلَتَىٰ)

İbn Fâris, vav-ye-lam köküne dayanan bu kelimenin temel anlamının hüzün, keder ve helak olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "veyl" kelimesinin bir musibet veya büyük bir şaşkınlık anında söylenen "vay başıma gelenler" tarzında bir teessüf nidası olduğunu ifade eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, bu ifadenin Sare’nin lisanında gerçek bir felaket çağrısı değil, gerçekleşmesi doğa kanunlarına aykırı görülen bir haber karşısında duyulan "hayret ve dehşet" nidası olarak fonksiyon gördüğünü belirtir. Aisha Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı), kelimenin sonundaki elif harfinin bu hayretin ve nidanın şiddetini artıran edebi bir unsur olduğunu tahlil eder.

---

Eelidü (أَأَلِدُ)

Sözcüğün kökeni vav-lam-dal köküne dayanır. İbn Fâris, bu kökün temel manasının "bir şeyin kendisinden başka bir şeyin çıkması, doğması ve türemesi" olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "velid" eyleminin canlılar dünyasındaki biyolojik üretim sürecini ifade ettiğini vurgular. Toshihiko Izutsu, baştaki istifham (soru) hemzesinin (e-elidü) sadece bir soru değil, biyolojik bir imkansızlığın itirafı ve ilahi müjde karşısındaki rasyonel şüphenin dışavurumu olduğunu belirtir. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, bu fiilin kullanımının Sare’nin kendi bedenindeki fizyolojik gerçeklikle (kısırlık/yaşlılık) ilahi vaat arasındaki gerilimi yansıttığını analiz eder.

---

Acûz (عَجُوزٌ)

Bu isim ayn-cim-ze kökünden türemiştir. İbn Fâris, bu kökün temel manasının bir şeyin sonu ve güçsüzlük (acziyet) olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "acûz" kelimesinin artık doğurma ve fiziksel yenilenme kabiliyetini yitirmiş, ömrünün son evresine gelmiş yaşlı kadınlar için özel bir isim olduğunu ifade eder. Toshihiko Izutsu, bu kelimenin Kur'an'ın semantik dünyasında "zayıflık" (aciz) ile olan bağına dikkat çekerek; Sare'nin kendisini bu kelimeyle nitelemesinin, tabiat kanunları önündeki mutlak teslimiyetini ve beşerî imkansızlığını temsil ettiğini belirtir. Prof. Dr. Sadık Kılıç, "acûz" nitelemesinin ontolojik bir "verimsizlik" durumunu simgelediğini tahlil eder.

---

Ba'lî (بَعْلِي)

Sözcüğün kökeni be-ayn-lam köküne dayanır. İbn Fâris, bu kökün asıl manasının "yükseklik, üstünlük ve bir şeyin sahibi/efendisi olmak" olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "ba'l" kelimesinin kocayı ifade etmek için kullanıldığını ve kadının üzerindeki koruyuculuk/yöneticilik vasfına işaret ettiğini vurgular. Arthur Jeffery, kelimenin Fenike ve Kenan dillerindeki "Baal" (ilah/efendi) kavramıyla olan tarihsel ve semantik bağlarına dikkat çekerek, Kur'an'da bu kelimenin koca anlamında yerleşik bir terim olarak kullanıldığını belirtir. Toshihiko Izutsu, Sare'nin eşinden bahsederken "zevci" yerine "ba'lî" demesinin, o dönemdeki aile hiyerarşisini ve İbrahim peygamberin toplumdaki saygın otoritesini yansıtan bir dil kullanımı olduğunu analiz eder.

---

Şeyhan (شَيْخًا)

Kelime şe-ye-ha köküne dayanır. İbn Fâris, bu kökün temel manasının "yaşlanmak, saçı beyazlamak ve olgunlaşmak" olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "şeyh" kavramının genellikle elli yaşını aşmış, fiziksel gücü azalırken vakar ve tecrübesi artmış kişiler için kullanıldığını ifade eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, ayette bu kelimenin "acûz" ile birlikte zikredilmesinin, her iki eşin de biyolojik olarak çocuk sahibi olma evresini çoktan geride bıraktıklarını vurgulayan bir "zıtlık" (ironi) oluşturduğunu belirtir. Aisha Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı), "şeyh" nitelemesinin İbrahim peygamberin sadece yaşlılığını değil, aynı zamanda o toplumdaki onurlu ve sarsılmaz konumunu da edebi bir biçimde hissettirdiğini savunur.

---

Acîb (عَجِيبٌ)

Sözcüğün kökeni ayn-cim-be köküne dayanır. İbn Fâris, bu kökün temel anlamının "bir şeyin alışılmışın dışında olması, hayret uyandırması ve insanda şaşkınlık yaratması" olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "aceb" kavramını bir durumun sebebinin bilinmemesinden veya doğa kanunlarının dışına çıkılmasından kaynaklanan zihinsel sarsıntı olarak tanımlar. Toshihiko Izutsu, "acîb" nitelemesinin Kur'an'da ilahi müdahalelerin (mucizelerin) insan rasyonalitesiyle karşılaştığı o kırılma noktasını temsil ettiğini belirtir. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, Sare'nin bu durumu "gerçekten şaşılacak bir şey" (leşey'ün acîb) olarak nitelemesinin, ilahi kudretin sebep-sonuç ilişkilerini nasıl askıya aldığını ikrar eden bir hayret ifadesi olduğunu analiz eder.