Hâkka Sûresi, 23. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

قُطُوفُهَا دَانِيَةٌ

[Türkçe Transkript]

Kutûfuhâ dâniye(tun)

[Mâtürîdî]

22-23. "Meyveleri kolayca devşirilebilir yüce bir cennettedir."

---

Yüce bir cennettedir. Bazıları bu ifadeye dünyada bahçelerin yüksek yerlerde olmasının hoş görülmesi doğrultusunda “yüksek bahçelerdedir” anlamı vermiştir. Bir kısım âlimler de âyette geçen cennet kelimesinin ağaçlı bahçenin adı olduğunu söylemişlerdir. Buna göre Cenâb- Hak, bahçenin ağaçlarını yüksek, uzun ve manzaralı olarak nitelemektedir. Bu da sahipleri için en çekici bir durumdur. Bu sebeple olmalıdır ki Allah Teâlâ “meyveleri sarkmış” buyurmuştur, çünkü cennetten söz etmek ağaçları da anmayı gerektirir. Üçüncü bir ihtimal “âliye” (عَالِيَةٍ) kelimesi, yüksek olmakla birlikte değerli ve önemi anlamına gelmesidir. Arapçada yüksek bir şey, “ulüvv” (عُلُوّ) yani yücelik” ile nitelenebilir. En doğrusunu Allah bilir.

Meyveleri kolayca devşirilebilir. Yani salkımları, koparmak isteyenlere yakın, istemeyenlere uzaktır. Bazıları “salkımları yakındır”, meâlindeki cümleyi cennetin meyvelerini ayakta olan nasıl alabiliyorsa oturan da alabilir diye açıklamışlardır. Bir kısmı, meyveleri yakındır, yani meyveler ellerine uzak olmaz ve meyve yerine diken de gelmez demişlerdir.

[Etimolog]

Kutûf (قطوف)

İbn Fâris, k-t-f kökünün sözlükte bir şeyi kesmek, koparmak ve ağaçtan meyve devşirmek anlamlarına geldiğini, kelimenin de toplanacak kıvama gelmiş, olgun meyve salkımlarını ifade ettiğini belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "katf" eyleminin ağaçtan meyveyi hasat etmek olduğunu, ayetteki çoğul formun (kutûf) cennet nimetlerinin bolluğunu, zenginliğini ve her an koparılmaya hazır bekleyen o taze, kusursuz durumunu nitelediğini aktarır. Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın semantik yapısında cennet nimetlerinin tasvirinde kullanılan bu tür lafızların, dünyevi tarımsal çabanın ve meşakkatin tam zıddı olan uhrevi bir zahmetsizlik ve ilahi cömertlik konseptini sembolize ettiğini tahlil eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin nüzul ortamındaki sosyolojik ve psikolojik karşılığına değinerek, çöl ikliminin getirdiği yokluk ve kuraklık içinde yaşayan Mekkeli muhatapların gözünde bol, sulu ve salkım salkım sarkan taze meyve imgesinin en yüksek arzu nesnesi olduğunu, Kur'an'ın bu tanıdık ve somut tasvirle ahiret ödülünü son derece arzulanabilir ve canlı bir tabloya dönüştürdüğünü vurgular.

---

Dâniyeh (دانية)

İbn Fâris, d-n-v kökünün uzaklığın zıddı olarak bir şeye yakın olmak, yaklaşmak ve mesafenin ortadan kalkması anlamlarına geldiğini belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "dünüvv" kavramının mekana, zamana veya makama dair bir yakınlığı ifade edebileceğini, ayette cennet meyvelerini niteleyen ism-i fâil formundaki bu sıfatın, meyvelerin koparılmak için uzanmayı, zahmet çekmeyi veya yukarı tırmanmayı gerektirmeyecek kadar insanın elinin altında, adeta ona doğru saygıyla eğilmiş ve itaatkar bir pozisyonda durduğunu anlattığını aktarır. Aisha Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı), kelimenin edebi ve fonetik yapısındaki dal ve nun harflerinin yumuşak, akıcı sesletiminin, meyve salkımlarının o zarif, ağırbaşlı ve davetkar sarkışını akustik olarak hissettirdiğini, cümlenin ahenginin insanın kalbine uhrevi bir kolaylık, sükunet ve sonsuz bir huzur duygusu aşıladığını belirtir. Angelika Neuwirth, erken dönem Mekke surelerinde cennet tasvirlerinin, genellikle yeryüzündeki fiziksel zorlukların ahiret boyutunda tamamen tersine çevrilmesi prensibine dayandığını, "dâniyeh" (yakın/sarkmış) sıfatının müminin dünyada hakikati savunurken çektiği meşakkatlere karşılık ahiretteki nimetlere hiçbir çaba sarf etmeksizin ulaşacağı yönündeki teolojik ödül mantığını görsel bir şölenle pekiştirdiğini savunur. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin tarihsel bağlamına işaret ederek, Mekke'nin kavurucu sıcağında birkaç hurmaya ulaşmak için yüksek ağaçlara tırmanmak zorunda kalan ve bedensel yorgunluk çeken dönemin insanına, ahiretteki nimetlerin zahmetsizce, kendiliğinden onlara doğru boyun eğeceğini (dâniyeh) müjdeleyen bu tasvirin muazzam bir psikolojik teselli, ferahlık ve inanç motivasyonu sağladığını tahlil eder.