Hadid Sûresi, 18. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

اِنَّ الْمُصَّدِّق۪ينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ وَاَقْرَضُوا اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً يُضَاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ اَجْرٌ كَر۪يمٌ

[Türkçe Transkript]

İnne-lmussaddikîne velmussaddikâti ve akradû(A)llâhe kardan hasenen yudâ’afu lehum ve lehum ecrun kerîm(un)

[Mâtürîdî]

"Muhtaçlara yardım eden erkeklere, muhtaçlara yardım eden kadınlara ve Allah’a (O’nun muhtaç kullarına) güzel bir ödünç verenlere bu fazlasıyla ödenecektir. Ayrıca onlara pek değerli bir ödül de vardır.”

---

Muhtaçlara yardım eden erkekler ve muhtaçlara yardım eden kadınlar; bu cümledeki "sad” (ص) ve “dâl” (ض) harfleri şeddeli de okunmuş, sadece “sad” harfi şeddesiz olarak da okunmuştur. Şeddeli okuyan, kelimenin “tasadduk” kelimesinden geldiğini düşünmektedir; yani bunun aslı "mutesaddikîn" (متصدقين) ve “mutesaddikât” (متصدقات) şeklindedir, fakat "tâ” (ت) harfi “sad” harfine idğam edildiği için, tıpkı “müzzemmil” ve “müddessir” kelimelerinde olduğu gibi “mussaddıkîn” ve "mussaddıkât” olmuştur. Übey b. Kâb’ın (r.a.) rivayeti de bunu teyit etmektedir, nitekim Übey mushafında bu kelimeyi “tâ” harfi ile “mutesaddikîn” diye okurdu. Şeddesiz okuyanlar da bunun, doğrulamak ve tasdik etmek anlamındaki “tasdîk” (تصديق) kelimesinden türediğini belirtirler. Ve Allah’a güzel bir ödünç verenlere bu fazlasıyla ödenecektir. Ayrıca onlara pek değerli bir ödül de vardır meâlindeki âyetin, daha önceki âyetlere atıf olması mümkündür.

[Etimolog]

Mussaddikîn (الْمُصَّدِّقِينَ)

İbn Fâris, bu kelimenin kökü olan s-d-k (ص-د-ق) harflerinin bir şeyin sertliği, sağlamlığı ve kuvveti anlamına geldiğini belirtir; sadaka verenlerin bu isimle anılmasının, verdikleri mal ile inançlarındaki sadakati ve sağlamlığı ispat etmelerinden kaynaklandığını ifade eder. Râgıb el-İsfahânî, tasadduk eyleminin kişinin kendi malından Allah rızası için bir pay ayırması olduğunu, bu kelimenin (taseddeka fiilinden türeyerek) imanı eylemle doğrulayan erkekleri nitelediğini detaylandırır. Toshihiko Izutsu, Kur'an semantiği içerisinde sadaka ve tasadduk kavramlarının, cahiliye dönemindeki kabilevi yardımlaşma anlayışından koparak, ilahi bir otoriteye karşı duyulan dürüstlük ve bağlılığın maddi bir kanıtı (testimony) haline geldiğini tahlil eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, ayetteki bu kelimenin doğrudan "sadaka veren erkekler" anlamına geldiğini, buradaki vurgunun imanın sadece sözde kalmayıp sosyal bir sorumluluğa ve fedakarlığa dönüşmesi olduğunu analiz eder.

---

Mussaddikât (الْمُصَّدِّقَاتِ)

İbn Fâris, kök harfleri s-d-k olan bu kelimenin de aynı şekilde doğruluk ve güç anlamlarını taşıdığını belirtir. Râgıb el-İsfahânî, bu kelimenin tasadduk eden kadınları ifade ettiğini, Kur'an'ın bu bağlamda hem erkekleri hem de kadınları ayrı ayrı zikretmesinin, dini sorumluluk ve uhrevi mükafat konusunda cinsiyetler arası tam bir eşitliği ve her iki grubun da iradesini bağımsızca ortaya koyuşunu vurguladığını detaylandırır. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, sadaka veren kadınların müstakil bir grup olarak zikredilmesinin, İslam'ın inşa ettiği yeni toplum düzeninde kadınların da ekonomik birer aktör olarak kendi malları üzerinde tasarruf hakkına ve bu yolla manevi dereceler kazanma imkanına sahip olduklarını gösteren önemli bir sosyolojik veri olduğunu analiz eder.

---

Akradû (أَقْرَضُوا)

İbn Fâris, k-r-d (ق-ر-ض) kökünün bir şeyi kesmek, koparmak ve ayırmak manasına geldiğini; birine borç veren kişinin (karz) malından bir parçayı kesip ona vermesi sebebiyle bu ismin verildiğini belirtir. Râgıb el-İsfahânî, ayette "Allah'a borç vermek" ifadesinin tamamen mecazi (istiari) olduğunu; aslında malın zaten Allah'a ait olduğunu ancak O'nun, kullarının yaptığı harcamayı kendisine verilmiş ve mutlaka geri ödenecek bir borç gibi kabul ederek kullarını onurlandırdığını açıklar. Arthur Jeffery, kelimenin Sami dil ailesinde (Aramice ve Süryanice'deki k-r-d kökenli formlar) borç ve ödünç verme bağlamında yaygın bir kullanıma sahip olduğunu aktarır. Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın bu ticari terminolojiyi (karz) kullanarak, dindarlığı son derece rasyonel ve garantili bir "ilahi yatırım" olarak sunduğunu, böylece insanların mal harcama konusundaki tereddütlerini en alt düzeye indirmeyi hedeflediğini tahlil eder.

---

Allah (اللَّهَ)

İbn Fâris, ismin kökenini e-l-h köküne dayandırarak ibadet edilen, mutlak otorite sahibi varlık anlamına geldiğini belirtir. Râgıb el-İsfahânî, kalplerin ihtiyaçlarını arz etmek için yöneldiği ve mahiyetini kavramaktan aciz kaldığı yegane varlık olduğunu ifade eder. Arthur Jeffery, kelimenin Aramice "Alaha" ve Süryanice formlarıyla olan tarihsel ve dilsel ilişkisine dikkat çekerek, bunun Arap yarımadasındaki kadim monoteist geleneğin zirve ismi olduğunu savunur. Theodor Nöldeke, kelimenin Sami dil ailesindeki sürekliliğini vurgulayarak, Kur'an'ın bu ismi mutlak tekçil (tevhid) bir tanrı tasavvuruyla yeniden inşa ettiğini belirtir.

---

Kardan (قَرْضًا)

İbn Fâris, k-r-d kökünden gelen bu ismin, verilen veya kesilen parçayı, yani borç miktarını ifade ettiğini belirtir. Râgıb el-İsfahânî, ayette bu kelimenin harcanan malın niteliğine işaret ettiğini, kişinin sahip olduğu imkanlardan bir kısmını bencilce saklamak yerine başkaları için "koparıp vermesi" eylemini somutlaştırdığını açıklar.

---

Hasenen (حَسَنًا)

İbn Fâris, h-s-n (ح-س-ن) kökünün güzellik, iyilik, mükemmellik ve noksanlıklardan arınmışlık manasına geldiğini belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "karz-ı hasen" (güzel borç) tamlamasında bu kelimenin; verilen malın helal olmasını, karşılığında bir minnet beklenmemesini, sadece Allah rızası için ve en iyi mallardan seçilerek verilmesini şart koşan ahlaki bir nitelik olduğunu ifade eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, bu sıfatın harcamanın sadece miktarını değil, aynı zamanda veriliş biçimindeki nezaketi ve niyet saflığını da kapsayan estetik-ahlaki bir kriter olduğunu analiz eder.

---

Yudâafu (يُضَاعَفُ)

İbn Fâris, d-a-f (ض-ع-ف) kökünün bir şeyi katlamak, misliyle artırmak ve bir şeyin üzerine benzerini eklemek anlamlarına geldiğini belirtir. Râgıb el-İsfahânî, bu fiilin edilgen (meçhul) formda kullanılmasının, artışın insan sınırlarını aşan ilahi bir lütuf tarafından gerçekleştirileceğini simgelediğini; bir birimlik iyiliğin on, yüz veya daha fazla katıyla ödüllendirilmesi vaadini taşıdığını ifade eder. Prof. Dr. Hidayet Aydar, katlama eyleminin (mudâafe) Allah yolunda harcanan malın bereketlenmesini ve ahirette hayal edilemez bir boyuta ulaşmasını nitelediğini, bunun ilahi cömertliğin bir tezahürü olduğunu tahlil eder.

---

Ecr (أَجْرٌ)

İbn Fâris, e-c-r (أ-ج-ر) kökünün yapılan bir işin veya sunulan bir hizmetin karşılığında alınan bedel, ücret ve sevap manasına geldiğini belirtir. Râgıb el-İsfahânî, bu kelimenin Kur'an'da genellikle dünyevi bir kazançtan ziyade, salih amellerin ahiretteki mutlak ve kesinleşmiş mükafatı anlamında kullanıldığını ifade eder. Arthur Jeffery, kelimenin Aramice ve Süryanice'deki "agra" (ücret/sevap) kelimesiyle kökteş olduğunu ve Arapçaya dini-hukuki bir terim olarak yerleştiğini belirtir. Toshihiko Izutsu, ecr kavramının Kur'an'ın "etik-ticari" sisteminin temel bir parçası olduğunu; kişinin yaptığı her iyiliğin ilahi bir kayıt altında tutulup karşılığının adil bir ücret (wage) gibi ödeneceği inancını pekiştirdiğini analiz eder.

---

Kerîm (كَرِيمٌ)

İbn Fâris, k-r-m (ك-ر-م) kökünün soyluluk, cömertlik, değerlilik ve noksanlıklardan uzak durma anlamlarını taşıdığını belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "ecr-i kerîm" (keremli mükafat) tamlamasında bu kelimenin; verilecek ödülün sadece miktar olarak değil, nitelik olarak da en üstün, kesintisiz, onur kırıcı olmayan ve son derece zarif bir lütuf olduğunu ifade ettiğini açıklar. Prof. Dr. Sadık Kılıç, bu sıfatın Allah'ın ikramındaki büyüklüğe ve mükafatın cennetteki estetik ve manevi ihtişamına işaret ettiğini, kulun yaptığı mütevazı harcamaya karşılık Allah'ın asil ve şanına yaraşır bir karşılık vereceğini vurguladığını analiz eder.