Hac Sûresi, 20. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

يُصْهَرُ بِه۪ مَا ف۪ي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُۜ

[Türkçe Transkript]

Yusheru bihi mâ fî butûnihim vel-culûd(u)

[Mâtürîdî]

Bununla karınlarının içindekiler ve derileri eritilir.

---

Bununla karınlarmın içindekiler ve derileri eritilir. İbn Kuteybe “yusheru” fiilinin “eritüir” anlamına geldiğini söylemiştir. “Saherati’n-nâru eş-şahmete” ateş yağı eritti demektir. Bu kökten türeme olan “es-suhâratü” but bölgesinden eritilmiş yağ demektir. Aynı şekilde bu kelime, yağ ve but kısmı eritildiğinde geriye kalan yağ tabakası anlamına da gelir. “Sahertu’ş-şahme” yağı erittim demektir. Fiil “ashuruhû” “sahran” şeklinde kullanılır.

Ebû Muâz şu açıklamayı yapar: “Yusheru bihî mâ fî butûnihim” özellikle karınlarının içindekiler eritilir demektir. Derilere gelince onlar yakılır. Çünkü deri, eritilmez ve erimez. Ebû Muâz bunun Arapların şu sözlerine benzediğini söyler: “Eteytühû fe et'amenî vallâhi serîden, vallâhi lebenen kârisan -ey hâmidan- vallâhi izâran ve ridâen, vallâhi humlânen fârihen” “Ona geldim vallâhi bana tirit yedirdi, vallâhi ekşi süt içirdi, vallâhi izâr (peştamal) ve ridâ (bol dış elbise) giydirdi vallâhi altıma çevik binek hayvanları verdi.” Böyle bir cümlede her kelime için uygun bir fiil takdir edilir. Kur anda bunun benzerleri çoktur. Dilde de böyledir.

[Etimolog]

Yusheru (يُصْهَرُ)

Kelimenin kökeni Arapça "s-h-r" (صهر) harflerine dayanmaktadır. İbn Fâris, bu kökün temel anlamının katı haldeki bir maddenin, özellikle içyağının veya sert madenlerin çok yüksek ve şiddetli bir ateşe maruz bırakılarak sıvılaştırılması, eritilmesi ve akışkan hale getirilmesi olduğunu belirtir. Isının nesneye tamamen nüfuz edip onun formunu bozması işlemi bu kökle ifade edilir. Râgıb el-İsfahânî, "sihr" kavramının sadece yüzeysel bir yanma olmadığını, ısının nesnenin ta içine işleyerek onun yapısal bütünlüğünü çökertmesi ve eritmesi olduğunu aktarır. Ayette fiilin edilgen (meçhul/yusheru) formda kullanılması, bu erime eyleminin kişinin kendi iradesi dışında, yukarıdan dökülen (önceki ayetteki 'yüsabbü') kaynar suyun (hamîm) bedene temas etmesiyle anında başlayan, karşı konulamaz ve pasif bir yıkım süreci olduğunu gösterir. Aisha Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı), kelimenin fonetik (sesbilimsel) yapısını incelerken "sad" (ص), "ha" (ه) ve "ra" (ر) harflerinin birleşiminin, kızgın bir sıvının katı bir maddeye değdiği anda çıkardığı o şiddetli tıslama ve cızırdama sesini okuyucunun zihnine taşıyan (synesthesia) mucizevi bir edebi tasvir gücüne sahip olduğunu belirtir. Dücane Cündioğlu, kelimenin içerdiği bu felsefi ve fizyolojik dehşete dikkat çekerek, burada kastedilenin sıradan bir acı çekme hali olmadığını; insanın biyolojik bütünlüğünün ve katı varoluş formunun, ilahi azap karşısında sıvılaşıp formunu kaybederek mutlak bir çözülüşe (erimeye) uğramasını simgelediğini ifade eder.

---

Butûnihim (بُطُونِهِمْ)

Etimolojik olarak Arapça "b-t-n" (بطن) kökünden türeyen "batn" isminin çoğuludur ve sonuna çoğul iyelik zamiri (him/onların) bitişmiştir. İbn Fâris, bu kökün asıl anlamının bir şeyin dışta kalan, görünen yüzeyinin (zahr/sırt) tam zıddı olarak; gizli, içte kalan, örtülü ve derinlikli kısmı olduğunu belirtir. Biyolojik olarak canlının karın, mide ve iç organlarının bulunduğu boşluğa bu sebeple "batın" denilmiştir. Râgıb el-İsfahânî, "batın" kelimesinin insanın gözden uzak olan, derisi ve kemikleriyle muhafaza altına aldığı en mahrem ve korunaklı iç yapısı olduğunu aktarır. Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın eskatolojik (ahiret bilimi) tasvirlerindeki bu anatomik vurguyu analiz eder. Izutsu'ya göre, insanın dünya hayatında dışarıdan gelen tehlikelere karşı en çok koruduğu, kalın bir deri (zahir) tabakasının altına sakladığı "batın" (iç organlar), bu ayette azabın doğrudan ve ilk hedefi haline gelmiştir. Prof. Dr. Sadık Kılıç, ayetin bu kelimeyle kurduğu fizyolojik dehşet dengesine işaret eder; başın üzerinden dökülen kaynar suyun sadece dış deriyi yakmakla kalmadığını, vücudun en derin, en korunaklı ve en gizli iç dehlizlerine (butûn) kadar sızarak insanı adeta içeriden dışarıya doğru çökerterek erittiğini (yusheru) etimolojik bir netlikle okuyucuya sunar.

---

el-Cülûd (الْجُلُودُ)

Kelimenin kökeni "c-l-d" (جلد) harflerine dayanmaktadır ve "cild" kelimesinin çoğuludur. İbn Fâris, bu kökün temel anlamının insanın veya hayvanın bedenini dışarıdan kaplayan, onu koruyan ve sertlik/dayanıklılık barındıran "deri" veya "post" olduğunu belirtir. Soğuğa, acıya veya zorluklara karşı bedensel ve ruhsal dayanıklılık göstermek, metanetli olmak anlamındaki "celadet" kelimesi de, derinin bu koruyucu ve sert yapısından mülhem olarak aynı kökten türemiştir. Râgıb el-İsfahânî, "cild" kavramının insanın dış dünyayla temasını sağlayan, acıyı ve hissi algılayan en temel duyu organı olduğunu, dış etkenlere karşı ilk savunma hattını oluşturduğunu açıklar. Gabriel Said Reynolds, Geç Antik Çağ'ın dini ve eskatolojik edebiyatını (özellikle Süryani metinlerini) incelerken, cehennem tasvirlerinde "derinin yanması ve yenilenmesi" motifinin çok temel bir teolojik argüman olduğunu belirtir. Reynolds'a göre Kur'an, muhataplarının zihinsel altyapısındaki bu "acının hissedildiği ana merkez" olarak deri (cülûd) kavramını kullanarak bedensel ıstırabın mutlaklığını vurgular. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin ayetteki sıralamasına ve felsefi arka planına dikkat çeker. Normal biyolojik süreçte bir yanma önce dışarıdaki deriden (cülûd) başlar, sonra iç organlara (butûn) işler. Ancak ayette önce iç organların (butûn) erimesi, ardından "ve deriler" (vel-cülûd) denilerek dış örtünün zikredilmesi sarsıcı bir retoriktir. Öztürk'e göre bu tersine dizilim, azabın bilindik fiziksel yasaları aşarak insanı aynı anda hem en derin hücrelerinden (içeriden) hem de en sağlam kalkanından (dışarıdan) kuşattığını, insanın hiçbir biyolojik katmanının bu çözülüşten (erimeden) kaçamayacağını gösteren eşsiz bir dilbilimsel kurgudur.