Gâşiye Sûresi, 24. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

فَيُعَذِّبُهُ اللّٰهُ الْعَذَابَ الْاَكْبَرَۜ

[Türkçe Transkript]

Feyu’ażżibuhu(A)llâhu-l’ażâbe-l-ekber(a)

[Mâtürîdî]

21. "Artık sen öğüt ver, çünkü sen ancak bir uyarıcısın."

22. "Onlara egemen bir zorba değilsin."

23. "Ancak kim yüz çevirir ve inkâr ederse"

24. "Allah onu en büyük azapla cezalandırır."

---

Artık sen öğüt ver, çünkü sen bir uyarıcısın, onlara egemen bir zorba değil. En doğrusunu Allah bilir ya bu beyanda, Hz. Peygamber’e (a.s.) hoşuna gitmeyecek şekilde karşılık görmese, alaya alınsa da yaptıklarına karşılık onları cezalandırmamasına dair emir vardır. Cenâb-ı Hak buyurmuş oluyor ki: Sen onlara Allah Teâlâ'yı hatırlat! O’nun nimetlerinin büyüklüğünü hatırlat. Peygamberleri inkâr eden kavimlerin nasıl helâk olduklarını ve tasdik edenlerin nasıl kurtulduklarını anlat, onların durumlarını yücelt! İnkâr edenleri kahretme ve yaptıklarına karşılık onları cezalandırma! Sen onları Allah Teâlâ'ya havale et!

Sen onlara egemen bir zorba değilsin. Bazıları “musaytır”ı musallit, yani onların üzerine tesallut eden biri olarak tefsir etmiştir. Bazıları ise ona “cebbâr”, yani zorba anlamı vermiştir. Eğer birincisi kastedilirse o takdirde bu âyet neshedilmiş âyetlerden olabilir. Çünkü Hz. Peygamber (a.s.), onlarla savaşmasına izin verilmesi, onları esir etmesi, cizye almak suretiyle onları kahruperişan etmesi gibi yollarla onların üzerine musallat kılınmıştır. O yüzden denilmektedir ki bu hüküm Berâe sûresinden evvel söz konusuvdu. Eser Mücahid’den” rivayet edildiği şekilde mânası cebbâr, yani zorba ise o takdirde âyetin neshi söz konusu değildir ve peygamberin (a.s.) onlar üzerinde zorba biri olması da caiz değildir. Keza âyetin Ancak İdm yüz çevirir ve inkâr ederse o hariç meâlindeki kısmı da istisna değildir. O takdirde “illâ” “lâkin” anlamındadır ve mâna şöyde olur: “Her kim yüz çevirir ve inkâr ederse, Allah onu en büyük azapla cezalandırır”. Yani her kim Allah’a itaatten ayrılır ve O’nun vahdâniyetini, kitaplarını ve resûllerini inkâr ederse Allah da ona en büyük azabı verir. “Musaytır”ın kılıçla, esir almakla ve cizye almakla kahruperişan etme anlamında, “musallit” olarak yorumlanması halinde istisna olur. Yani her kim Allah’a itaatten ayrılır ve O’nun vahdâniyetini inkâr ederse Allah seni kılıçla, esir etmek ve cizye almakla onların üzerine musallat eder ve bu şekilde ona en büyük azabı verir. Denildi ki: Ancak yüz çe^dren ve halinde ısrarlı olan hariç; sen onların üzerine musallat edilirsin. Yahut hatırlatma anında yüz çeviren hariç ve sen ona karşı yardım görürsün. Kurtuluş ancak Allah sayesindedir!

Bu âyetlerde, Allah Teâlâ’nın itaatine yanaşmayıp inkâr edenlere karşı zafer kazanacağına dair Hz. Peygambere (a.s.) müjde vardır. Keza bu âyetler Hz. Peygamber’in (a.s.) risâletine delil de olmaktadır. Çünkü Allah bunu zayıf ve yardımcılarının çok az olduğu bir zamanda buyurmuştur ve her şey de Allah’ın tam da dediği gibi vuku bulmuştur. Zira Allah Teâlâ peygamberine iki aylık mesafeye korku salacak’- şekilde güç vermiş, onun için fetihler müyesser etmiştir. Haliyle bütün bunların, Allah’ın kendisine bildirmesi sayesinde gerçekleştiğinin bilinmesini istemiştir.

[Etimolog]

Yuazzibuhu (يُعَذِّبُهُ)

İbn Fâris, kelimenin kökeninin "e-z-b" olduğunu ve bu kökün iki temel anlama geldiğini belirtir; birincisi tatlılık (su için), ikincisi ise bir şeyi engellemek ve durdurmaktır. Azap kelimesinin bu kökten türetilmesini, cezalandırmanın kişiyi suçtan veya başkalarını benzer hatalardan "men etmesi/engellemesi" özelliğiyle açıklar. Râgıb el-İsfahânî, "azâb" kavramının insana ağır gelen, canını yakan her türlü elem ve sıkıntı manasına geldiğini ifade eder; kelimenin kökündeki "engelleme" manasına atıfla, bunun aslında nefsin arzularını kesen veya kişiyi selamet yolundan alıkoyan bir ceza olduğunu belirtir. Celaleddin el-Suyuti, fiilin tef'il kalıbında (yuazzibu) kullanılmasının, bu cezalandırma eyleminin şiddetini, sürekliliğini ve büyüklüğünü vurguladığını aktarır. Prof. Dr. Mustafa Öztürk ve Prof. Dr. Hidayet Aydar, fiilin bu ayetteki kullanımının, bir önceki ayette bahsedilen yüz çevirme ve inkara karşılık gelen ilahi bir mukabele olduğunu; bu cezalandırmanın sadece fiziksel değil, faili Allah olduğu için mutlak ve kaçınılmaz bir adalet tecellisi olduğunu tahlil ederler.

---

Allah (اللَّهُ)

İbn Fâris, bu yüce ismin kökeni hakkında "e-l-h" köküne işaret ederek, asıl manasının "ibadet edilen, kulluk edilen varlık" olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "Allah" isminin, varlığı zorunlu olan ve her türlü övgüye layık bulunan tek ve gerçek ilahın özel ismi olduğunu; bu ismin başka hiçbir varlık için kullanılamayacağını ve tüm kemal sıfatlarını kendinde topladığını ifade eder. Arthur Jeffery, ismin etimolojisini incelerken, Arapça "el-ilah" formundan türediği yönündeki klasik görüşün yanı sıra, kadim Sami dillerindeki "El, Elohim" ve özellikle Süryanice "Alaha" formlarıyla tarihsel ve dilsel bir süreklilik içinde olduğunu, Kur'an'ın bu ismi mutlak tevhidi ifade eden en üstün özel isim olarak kullandığını tahlil eder. Toshihiko Izutsu, "Allah" isminin Kur'an'ın semantik alanındaki en merkezi terim olduğunu; bu ayette "azap" eyleminin öznesi olarak zikredilmesinin, cezanın sıradan bir tabiat olayı değil, bizzat alemlerin Rabbi tarafından takdir edilen bir hüküm olduğunu vurguladığını belirtir. Prof. Dr. Sadık Kılıç, ismin etimolojik kökenindeki "hayret, sığınma ve sevgiyle yönelme" manalarının, bu bağlamda "mutlak otorite ve hesap sorma" gücüyle birleştiğini, azabın bizzat Allah'a nispet edilmesinin sarsıcı bir ilahi heybeti temsil ettiğini vurgular.

---

Azâb (الْعَذَابَ)

İbn Fâris, "e-z-b" kökünden gelen bu ismin, can yakıcı ceza manasına geldiğini ve kökündeki "men etme" manasıyla doğrudan ilişkili olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, bu kelimenin sadece dünyevi bir sıkıntıyı değil, ahiretteki sürekli ve şiddetli cezayı ifade eden teknik bir terime dönüştüğünü; ayetteki "el-azâb" şeklinde belirlilik takısıyla (elif-lam) kullanılmasının, muhatapların bildiği ve korktuğu o dehşetli, meşhur cezayı kastettiğini açıklar. Toshihiko Izutsu, "azâb" kavramının Kur'an'daki eskatolojik ceza sisteminin merkezinde yer aldığını, "nâr" (ateş) ve "hizy" (zillet) kavramlarıyla birleşerek suçlunun hem fiziksel hem de onursal yıkımını ifade ettiğini belirtir. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin buradaki kullanımının, inkarcıların dünyada kendilerini güvende hissetmelerine karşılık ahiretteki mutlak çaresizliklerini ve maruz kalacakları ilahi şiddeti simgelediğini tahlil eder.

---

Ekber (الْأَكْبَرَ)

İbn Fâris, kelimenin "k-b-r" kökünden türediğini ve asıl manasının "büyüklük, yaşlılık, yücelik ve çokluk" olduğunu belirtir; "ekber" formunun ise bir şeyin kendi cinsinden olan diğer şeylere göre en üst, en büyük ve en şiddetli olduğu "ism-i tafdil" kalıbı olduğunu ifade eder. Râgıb el-İsfahânî, "kibr" ve "kiberyâ" kavramlarıyla ilişkili olarak, bu kelimenin hem fiziksel bir büyüklüğü hem de niteliksel bir üstünlüğü ve şiddeti ifade ettiğini; azabın sıfatı olarak gelmesinin, bu cezanın dünyadaki ve diğer tüm acılardan daha büyük, daha sarsıcı ve daha kalıcı olduğunu nitelediğini açıklar. Celaleddin el-Suyuti, "el-azâbe'l-ekber" ifadesinin, cehennemdeki azabın en üst derecesini veya dünyevi cezalarla kıyaslanamayacak bir büyüklüğü simgelediğini aktarır. Angelika Neuwirth, Mekke dönemi surelerinde bu tür derecelendirme (tafdil) ifadelerinin, muhatabın zihnindeki "şiddet" algısını zirveye taşımak ve ilahi tehdidin ciddiyetini pekiştirmek amacıyla kullanıldığını ileri sürer. Prof. Dr. Sadık Kılıç, kelimenin etimolojik temelindeki "yücelik ve mutlaklık" vurgusunun, azabın şiddetini bir "kemal" noktasına ulaştırdığını; "en büyük azap" vurgusunun, suçlunun kaçacak hiçbir yeri ve sığınacak hiçbir tesellisi kalmadığını bildiren nihai bir hüküm olduğunu vurgular.