Fâtır Sûresi, 17. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

وَمَا ذٰلِكَ عَلَى اللّٰهِ بِعَز۪يزٍ

[Türkçe Transkript]

Vemâ żâlike ‘ala(A)llâhi bi’azîz(in)

[Mâtürîdî]

"Bu, Allah için güç de değildir."

---

Bu ilâhî beyanı iki şekilde yorumlamak mümkündür. Birincisi, sizin yok edilip ortadan kaldırılmanız, Allaha hiç de zor ve ağır gelmez, çünkü O sizleri kendi ihtiyacı için yaratmadı, dolayısıyla varlığınız veya yokluğunuz O'nun için farketmez. İkincisi, sizi yok etmek ve tekrar varetmek Allah için zor ve güç değildir, hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz. Bu yoruma göre burada Allah insanları kudretinden haberdar etmektedir. En doğrusunu Allah bilir.

[Etimolog]

Zâlike (ذٰلِكَ)

İbn Fâris, bu kelimenin işaret ismi olduğunu ve temelinde uzakta olan bir şeye, bir duruma veya bir varlığa dikkat çekme, onu gösterme işlevi bulunduğunu belirtir.

Râgıb el-İsfahânî, işaret zamiri olan bu kelimenin, bir önceki ayette bahsedilen "sizi yok edip yerinize yepyeni bir yaratılış/nesil getirme" eylemine atıfta bulunduğunu açıklar. Vurgunun, bu muazzam kozmik değişimin ve yıkımın boyutuna işaret etmek amacıyla yapıldığını ifade eder.

---

Allah (اللّٰهِ)

İbn Fâris, bu lafzın kökeninin "e-l-h" olduğunu; hayret etmek, sığınmak, kulluk ve ibadet etmek anlamlarına geldiğini belirtir. İnsanın her türlü ihtiyacında yöneldiği, sığındığı ve aklının idrakinde hayrete düştüğü yegâne varlık olması hasebiyle Yaratıcı'ya bu ismin verildiğini açıklar.

Râgıb el-İsfahânî, bu lafzın Yaratıcı'nın zâtına has özel ismi (ism-i a'zam) olduğunu, O'nun dışında hiçbir varlık için ne hakikaten ne de mecazen kullanılamayacağını belirtir.

Arthur Jeffery, kelimenin etimolojik tarihini incelerken, Arapça "el-İlah" tamlamasından türediği görüşünün yanı sıra, kelimenin Aramice ve Süryanice'deki "Alaha" formundan doğrudan Arapça teolojik terminolojiye geçmiş köklü bir isim olabileceğini savunur.

Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın semantik alanında Allah lafzının bütün kavramsal ağın mutlak merkezi (odak kelimesi) olduğunu analiz eder. Ayetteki "Allah'a zor değildir" vurgusunun, O'nun evrendeki mutlak ontolojik iktidarını ve her türlü zorluk/sınır kavramından münezzeh oluşunu nitelediğini ifade eder.

Diyanet İslam Ansiklopedisi, lafza-i celalin İslam teolojisinde Cenâb-ı Hakk'ın bütün kemal sıfatlarını bünyesinde toplayan en kapsamlı ismi olduğunu teyit eder.

---

Azîz (عَز۪يزٍ)

İbn Fâris, "a-z-z" kökünün güç, kuvvet, şiddet, üstün gelmek ve zorluk anlamlarına geldiğini belirtir. Bir şeyin elde edilmesinin veya gerçekleştirilmesinin çok zor, meşakkatli ve nadir olmasını bu kök ifade eder.

Râgıb el-İsfahânî, izzet kavramının bir kimsenin mağlup edilmesini veya bir işin yapılmasını engelleyen aşılmaz bir güç durumu olduğunu açıklar. Ayette olumsuzluk edatıyla (mâ ... bi-azîz) birlikte kullanıldığında, isyankar bir toplumu yok edip yerlerine yenilerini getirmenin Allah için asla "zor, meşakkatli, ulaşılamaz veya imkansız" bir eylem olmadığını ifade eder.

Prof. Dr. Mustafa Öztürk, bu ifadenin psikolojik ve teolojik boyutuna dikkat çekerek; "Allah'a göre zor değildir" beyanının, insanın kendi kibriyle büyüttüğü dünyevi varlığının ve iktidarının, ilahi kudret karşısında ne kadar basit, sıradan ve bir çırpıda silinip atılabilir (kolay) bir mahiyette olduğunu muhatabın yüzüne çarpan sarsıcı bir hatırlatma olduğunu vurgular.

Diyanet İslam Ansiklopedisi, azîz kelimesinin burada Allah'ın sıfatı olarak değil, eylemin (yok edip yeniden yaratmanın) niteliği olarak "güç ve imtiyaz" bağlamında zorluk/imkansızlık anlamında kullanıldığını; ilahi kudretin sınır tanımazlığı karşısında evrendeki hiçbir fiilin O'na ağır gelemeyeceğini kaydeder.