En'âm Sûresi, 116. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

وَاِنْ تُطِـعْ اَكْثَرَ مَنْ فِي الْاَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَب۪يلِ اللّٰهِۜ اِنْ يَتَّبِعُونَ اِلَّا الظَّنَّ وَاِنْ هُمْ اِلَّا يَخْرُصُونَ

[Türkçe Transkript]

Ve-in tuti’ ekśera men fî-l-ardi yudillûke ‘an sebîli(A)llâh(i)(c) in yettebi’ûne illâ-zzanne ve-in hum illâ yaḣrusûn(e)

[Mâtürîdî]

Yeryüzünde bulunanlann çoğuna uyarsan, seni Allah yolundan saptırırlar. Çünkü onlar zandan başka bir şeye tabi olmuyorlar ve temelsiz bir tahminden başka bir şeye de dayanmıyorlar.

---

Yeryüzünde bulunanların çoğuna uyarsan, seni Allah yolundan saptırırlar. Bu ayet-i kerime, yeryüzünde yaşayan insanların çoğunluğunun dalalette olduklarına ve putlara taptıklarına işaret etmektedir. Çünkü Cenab-ı Hak, Yeryüzünde bulunanların çoğu buyurmaktadır. Seni saptırırlar, çünkü onlar Hz. Peygamber'i (s.a.) sapıklığa davet ediyorlardı. Burada hitap görünüşte Resıilullah'a (s.a.) ise de, hakikatte her mümine yöneliktir. Çünkü Resıilullah'ın (s.a.), onların putlara tapma davetine uymadığı bilinmektedir. Bu ayet aynı zamanda yeryüzünde Allah'a kulluk eden, nebilerin ve resullerin dini üzere olan insanların da var olduğuna işaret etmektedir.

Yeryüzünde bulunanların çoğuna uyarsan, seni Allah yolundan saptırırlar. Rivayet edildiğine göre kafirler Resıilullah'ı (s.a.) putlara tapmaya davet etmişlerdi, kendilerinin puta tapmakla hakikatte Allah'a taptıklarını söylüyor ve şöyle diyorlardı: "Sadece bizi Allah'a yaklaştırsınlar diye onlara tapıyoruz". Ayrıca onlar "Bunlar Allah katında bizim aracılarımızdır" diyorlardı. Onlar sanki putlara tapıyorlar, her türlü ahlaksızlığı yapıyorlar, sonra da ''.Allah bize bunu emretti" iddiasında bulunuyorlardı. Bundan dolayı Cenab-ı Hak, peygamberine, sen onların putlara tapma davetine uyarsan, onlar seni Allah'ın yolundan saptırırlar buyurmakta, çünkü onların sadece zanna uyarak putlara taptıklarını haber vermektedir: Çünkü onlar zandan başka bir şeye tabi olmuyorlar, yani onlar sadece zanna dayanıyorlar. Onlar temelsiz bir tahminden başka bir şeye de dayanmıyorlar. Onlar, putların kendilerini Allah'a yaklaştırdıkları iddialarıyla ve Allah bize bunu emretti şeklindeki sözleriyle sadece Allah'a yalan isnat etmektedirler.

[Etimolog]

Tutı' (تُطِعْ)

İbn Fâris, kelimenin türediği "t-v-a" kökünün sözlükte bir şeye kendi isteğiyle yönelmek, yumuşaklık göstermek, boyun eğmek ve zorlamanın (kerh) zıddı olarak gönüllü itaat etmek anlamlarına geldiğini belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "tâat" kavramını; insanın üst bir otoriteye veya bir fikre, dışarıdan gelen fiziksel bir baskıyla değil, içeriden gelen bir rıza ve kabullenmeyle teslim olması şeklinde felsefi bir boyutta tanımlar. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, ayetteki "Eğer yeryüzündekilerin çoğunluğuna itaat edersen" (ve in tutı' eksera men fîl ardı) kurgusunun taşıdığı sosyolojik ve psikolojik uyarıyı tahlil eder. Kur'an'ın bu şart cümlesiyle peygamberi (ve inananları), kitlelerin oluşturduğu o devasa mahalle baskısına, statükonun taleplerine ve çoğunluğun dogmatik kabullerine "boyun eğmemesi" (tâat göstermemesi) konusunda uyardığını; hakikatin demokratik bir oylamayla veya kalabalıkların onayıyla belirlenmediğini sabitleyen sarsılmaz bir epistemolojik ilke koyduğunu vurgular.

---

Eksera (أَكْثَرَ)

İbn Fâris, "k-s-r" kökünün azlığın mutlak zıddı olarak çokluk, yığın, kalabalık ve sayısal fazlalık anlamlarına geldiğini kaydeder. Prof. Dr. Sadık Kılıç, Kur'an'ın kitle psikolojisine (çoğunluğa) bakış açısını bu kelime üzerinden değerlendirir. Yeryüzündeki "çoğunluğun" (ekser), felsefi derinlikten, rasyonel sorgulamadan ve vahiy bilgisinden mahrum olduğunu; kitlelerin genellikle atalar kültüyle, yüzeysel alışkanlıklarla ve bedensel arzularla hareket ettiğini; dolayısıyla hakikat arayışında "çoğunluğun (sayısal fazlalığın)" bir doğruluk (hak) kriteri değil, tam tersine insanı yanıltan ontolojik bir yanılsama potansiyeli taşıdığını tahlil eder.

---

Yüdıllûke (يُضِلُّوكَ)

İbn Fâris, "d-l-l" kökünün temelinde doğru yoldan çıkmak, sapmak, şaşırmak ve kaybolmak anlamlarının yattığını belirtir. Toshihiko Izutsu, "dalâlet" eylemini Kur'an semantiği ekseninde inceler. Çoğunluğa uymanın sonucunun basit bir "hata yapmak" olmadığını; kitlelerin oluşturduğu o yaldızlı yalan ağının, insanın yön bulma duygusunu (ontolojik pusulasını) tamamen bozarak onu hakikatten mutlak surette "saptıracağını/kaybettireceğini" (yüdıllû) detaylandırır. Kitleler sadece kendileri sapmakla kalmaz, kendi dogmalarını normalleştirerek hakikat ehlini de "yoldan çıkarma" konusunda aktif bir çekim merkezi (kara delik) işlevi görürler.

---

Sebîli (سَبِيلِ)

İbn Fâris, "s-b-l" kökünün sözlükte uzayıp giden, açık, üzerinde yürünmesi kolay ve belirgin yol anlamına geldiğini tespit eder. Arthur Jeffery, kelimenin Sami dillerindeki etimolojik arka planını inceleyerek; kavramın Aramice ve Süryanicede de aynı şekilde "ana yol/güzergah" anlamında kullanıldığını, monoteistik lügatin ortak bir dini metaforu olduğunu belirtir. Gabriel Said Reynolds, "Allah'ın yolu" (sebîlillâh) tamlamasını Geç Antik Çağ'daki inanç çatışmaları bağlamında okur. Dönemin paganizminde veya farklı felsefelerinde insanların uydurduğu yüzlerce karmaşık, karanlık ve çıkmaz "yol" (subul/mitoloji) varken; ilahi vahyin sunduğu tevhid rotasının, hiçbir pürüzü olmayan, dosdoğru ve tekil bir "ana yol" (sebîl) olarak kurgulanmasının taşıdığı o sarsılmaz teolojik netliği ve yönlendirmeyi ifade eder.

---

Yettebiûne (يَتَّبِعُونَ)

İbn Fâris, "t-b-a" kökünün sözlükte birinin izinden gitmek, ardı sıra yürümek ve adımlarını takip etmek anlamlarına geldiğini kaydeder. Aisha Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı), eylemin iftial babında (yettebiûne) kullanılmasını psikolojik bir teşhis olarak analiz eder. İnkarcı kalabalıkların bu eyleminin bilinçli bir felsefi takip değil; körü körüne, tembelce ve hiçbir rasyonel sorgulama yapmaksızın atalarının veya toplumun ürettiği sahte kurguların "peşinden sürüklenme" (taklit) trajedisi olduğunu vurgular.

---

Ez-Zanne (الظَّنَّ)

İbn Fâris, "z-n-n" kökünün etimolojik tabanında hiçbir kesin kanıta dayanmaksızın bir şeye inanmak, şüpheyle karışık bir ihtimale meyletmek ve sanı anlamlarının bulunduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, "zan" kavramını epistemolojik (bilgi felsefesi) bir boyutta açıklar; bu, cehalet (bilgisizlik) ile yakîn (mutlak kesinlik) arasında gidip gelen, gerçeğe tam olarak ulaşamamış hastalıklı ve eksik bir bilgi (kanı) formudur. Prof. Dr. Hidayet Aydar, "Onlar sadece zanna uyarlar" (in yettebiûne illâz zanne) cümlesinin taşıdığı devasa felsefi yıkımı değerlendirir. Müşriklerin inanç sisteminin, cinlerle veya putlarla ilgili ürettikleri mitolojilerin hiçbir ilahi vahye veya rasyonel temele (ilme) dayanmadığını; tüm şirk teolojisinin tamamen kulaktan dolma varsayımlardan, kabilevi sanılardan ve "zan"lardan ibaret koskoca bir bilgi illüzyonu olduğunu tahlil eder.

---

Yahrusûn (يَخْرُصُونَ)

İbn Fâris, "h-r-s" kökünün asıl anlamının bir meyve ağacındaki (özellikle hurma) ürünün miktarını tartmadan göz kararıyla tahmin etmek olduğunu; mecazi olarak ise hiçbir ölçüye, tartıya ve bilgiye dayanmadan yalan uydurmak, kafadan atmak ve asılsız tahmin yürütmek anlamlarına geldiğini tespit eder. Patricia Crone, bu kelimenin tarımsal/ekonomik kökeninin teolojik bir polemiğe taşınmasını analiz eder. Hurma miktarını "tahmin eden" (hars eden) bir çiftçinin tutumuyla, Allah'ın zatı, melekler veya evrenin yaratılışı hakkında hiçbir vahiy bilgisi olmadan "kafadan atan" (yahrusûn) pagan aklının eşitlenmesinin; müşrik teolojisini sıradan bir "tahmin oyunu" derekesine indiren sarsıcı bir dekonstrüksiyon olduğunu ifade eder. Angelika Neuwirth, ayetin "Onlar sadece yalan uyduruyorlar/kafadan atıyorlar" (ve in hüm illâ yahrusûn) şeklindeki kapanışını (fasıla) retorik bir aşağılama olarak değerlendirir. Kur'an'ın, müşriklerin o çok değer verdikleri mitolojik inançlarını ve iddialarını felsefi bir rakip olarak bile görmediğini; onları sadece dayanaksız, ciddiyetsiz ve komik bir "saçmalama/uydurma" (hars) olarak etiketleyerek muhatabın tüm diyalektik kurgusunu çökerttiğini vurgular.