Duhân Sûresi, 7. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

رَبِّ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَاۢ اِنْ كُنْتُمْ مُوقِن۪ينَ

[Türkçe Transkript]

Rabbi-ssemâvâti vel-ardi vemâ beynehumâ(s) in kuntum mûkinîn(e)

[Mâtürîdî]

“Eğer doğru biliyorsanız göklerin, yerin ve bunlar arasında olan her şeyin Rabb’inden bir rahmet olarak göndermekteyiz.”

---

Göklerin, yerin ve bunlar arasında olan her şeyin Rabb’i; bazıları şöyle dedi: Bir şeyin Rabb’i, onu düzeltip faydalı hale getirendir. Buna göre âyetin mânası, gökleri, yeri ve bu ikisi arasında olan her şeyi düzenleyip faydalı hale getiren ve koruyandır. Bazıları, Göklerin ve yerin Rabb’i sözüne, onların ve o ikisi arasında bulunan her şeyin sahibi mânasını verdiler. Bu âyet, göklerin, yerin ve ikisi arasındaki her şeyin yaratıcısı ve bütün bunları varedeni mânasına da gelebilir. Eğer doğru biliyorsanız; bazıları şöyle dedi: Bu, âyet-i kerîmeyi tamamlayan ve âyetin bitiş yerine uygun düşen bir cümledir. Bunun gibi örnekler, bu şekilde anlaşılır. En doğrusunu Allah bilir. Eğer doğru biliyorsanız cümlesinin. Göklerin ve yerin Rabb’i sözünün arkasından gelmesi, muhtemelen şunu vurgulamak içindir: Eğer Cenâb-ı Hakk’ın, göklerin, yerin ve ikisi arasındaki her şeyin Rabb’i olduğunu biliyorsanız, nasıl olur da kulluğunuzu ve ulûhiyeti, sözü edilen bu varlıkların Rabb’i olmayana yöneltirsiniz? Çünkü âyetteki “îkân” (إِيقَان) kelimesi, bir şeyi gerçekten bilmek mânasına gelir. Sonra Cenâb-ı Hak, Rab kelimesini şöyle tanımlamaktadır: (Duhan, 8)

[Etimolog]

Es-Semâvât (السماوات)

İbn Fâris, Sin-Mim-Vav kökünün temel anlamının yükseklik, yücelik ve yukarıda olmak olduğunu, bir şeyin kendi denginden veya altındakinden daha yüksekte olan kısmına sema dendiğini açıklar. Râgıb el-İsfahânî, sema kelimesinin yeryüzünün üstünde yer alan ve onu bir kubbe gibi örten alanı ifade ettiğini, çoğul (semâvât) kullanımının kozmolojik olarak tabakalar halindeki gök katlarına ve fiziksel alemin üst sınırlarına işaret ettiğini belirtir. Arthur Jeffery, kelimenin Arapça kök yapısına uymakla birlikte, Sami diller ailesinin ortak dini lügatinde (İbranice 'shamayim', Süryanice 'shmayya' veya 'şemayya') derin bir geçmişe sahip olduğunu ve gökler alemini ilahi kudretin asıl mekanı olarak gören Ehl-i Kitap kozmolojisiyle köklü akrabalıkları bulunduğunu ifade eder. Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın ontolojik haritasında sema ve arz zıtlığının dikey dünya görüşünü oluşturduğunu; göklerin aşkın, ilahi vahyin ve ruhsal müdahalelerin iniş alanı olarak, yatay olan dünyevi mekana (arza) mutlak bir teolojik üstünlük kurduğunu semantik olarak analiz eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, Kur'an'ın "göklerin Rabbi" ifadesiyle hitap ettiği dönemin Arap toplumunun zihnindeki parçalı evren tasavvurunu hedef aldığını, evrenin farklı bölgelerini farklı ilahlara paylaştıran şirk inancına karşı bütün makro kozmosun tek bir yöneticisi ve otoritesi olduğu gerçeğini tarihsel bağlamda sarsıcı bir dille ortaya koyduğunu vurgular.

---

El-Ard (الأرض)

İbn Fâris, Elif-Ra-Dat kökünün ayak basılan alt zemin, taban, uysallık ve aşağıda olan şey manalarına geldiğini ifade eder. Râgıb el-İsfahânî, arz kelimesinin göğün (sema) tam zıddı olarak onun karşısında konumlanan, insanların ve diğer canlıların üzerinde yaşayıp istikrar bulduğu, maddiyatın, tabiatın ve yeryüzü hayatının mekanı olduğunu açıklar. Arthur Jeffery, kelimenin tüm Sami dillerinde (İbranice 'eretz', Aramice 'ar'a', Akkadca 'ertzu') en temel ortak kelimelerden biri olduğunu ve sadece fiziki bir toprak parçasını değil, insanlığın varoluşsal tiyatrosunu ifade eden evrensel bir dini kavram olarak Kur'an metnine yerleştiğini kaydeder. Toshihiko Izutsu, arz kavramının Kur'an felsefesinde insanın ahlaki sınav alanı ve kaderinin şekillendiği sahne olduğunu, semadan inen vahyin (inzal) hedef noktasının bu arz olduğunu; dolayısıyla yukarıdan aşağıya yönelen ilahi müdahalenin bu yatay zeminde insan tarihiyle buluştuğunu tahlil eder.

---

Beynehumâ (بينهما)

İbn Fâris, Be-Ye-Nun kökünün asıl anlamının ayrılmak, uzaklaşmak ve iki şeyin arasındaki mesafe (ara) olduğunu belirtir; kelimenin gök ile yer arasındaki muazzam boşluğu ve mesafeyi nitelediğini ifade eder. Râgıb el-İsfahânî, beyne zarfının iki hudut arasında kalan alanı ifade ettiğini, "ikisi arasındakiler" (beynehumâ) vurgusunun uzaydaki cisimleri, atmosferi ve yerle gök arasında işleyen bütün ekolojik, fiziki ve kozmik nizamı kapsayan çok geniş bir ontolojik içerik taşıdığını kaydeder. Prof. Dr. Sadık Kılıç, ayetteki bu nitelemenin ontolojik bir doluluğa ve ilahi kuşatıcılığa işaret ettiğini; Allah'ın rububiyetinin (rabliğinin) sadece uç noktalarda (göklerde ve yerde) değil, aradaki bütün varlık hiyerarşisinde, en küçük zerrelerden makro düzeye kadar her birimde kesintisiz ve mutlak bir şekilde tecelli ettiğini ifade eder.

---

Mûkînîn (موقنين)

İbn Fâris, Ye-Kaf-Nun kökünün bir şeyin kalpte tam manasıyla sükunet bulması, sabitleşmesi ve şüphenin ortadan kalkması anlamına geldiğini açıklar; yakîn kelimesinin ilmin en üst seviyesi ve şüphesiz hali olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, yakîn kavramının, herhangi bir tereddüde yer bırakmayan, aklın ve kalbin tam bir itminan (huzur ve tatmin) ile ulaştığı kesin inanç hali olduğunu, bu bağlamda hakikati tüm berraklığıyla idrak edenlerin kastedildiğini ifade eder. Toshihiko Izutsu, yakîn kavramını Kur'an'ın bilgi felsefesi (epistemolojisi) ekseninde ele alarak, bu kelimenin İslam öncesi dönemdeki bedevi zihniyetinin temelsiz inançlarına (zan) ve şüpheciliğine (şek) karşı geliştirilmiş temel bir kavram olduğunu; vahyin sunduğu Tanrı tasavvurunun ancak bu mutlak zihinsel ve kalbi kesinlikle kavranabileceğini semantik olarak analiz eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, ayetin sonundaki bu şartlı cümlenin ("eğer kesin olarak inanan kimselerseniz") tarihsel planda Mekkeli müşriklere yönelik ironik ve sarsıcı bir meydan okuma olduğunu; müşriklerin dillerinde Allah'ın yaratıcı olduğunu itiraf etmelerine rağmen iş şirki terk etmeye ve bu mutlak otoriteye teslim olmaya geldiğinde derin bir çelişki içine düştüklerini, bu ifadenin onların sahte ve sathi inançlarını kendi yüzlerine vurduğunu dile getirir.