Bakara Sûresi, 66. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

فَجَعَلْنَاهَا نَكَالاً لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّق۪ينَ

[Türkçe Transkript]

Fece’alnâhâ nekâlen limâ beyne yedeyhâ vemâ ḣalfehâ vemev’izaten lilmuttekîn(e)

[Mâtürîdî]

Ve bu olayı hem o günkü insanlara hem de sonra gelen nesillere bir ibret ve kötülüklerden korunacaklar için bir öğüt vesilesi yaptık.

---

Ve bu olayı bir ibret yaptık. Denildi ki birinci kelimeye eklenen "ha" zamiri cumartesi suçlularının bulunduğu "karye" (kasaba) kelimesinin yerini tutar. Önündeki insanlara, yani kasaba halkından; arkasındaki insanlara, yani etrafındaki. Yine denildi ki ha zamiri karyeye gider; önündeki, arkadaki, karyeler demektir. Bir de şöyle denildi: Allah ha zamiri ile ceza ve musibeti, önündekiler ile geçmiş günahları, arkadakiler ile de geride kalanları kastetmiştir. Nihai gerçeği bilen Allah'tır.

[Etimolog]

Ce'alnâ (جعلنا)

C-a-l kökünden türeyen bu kelime ile ilgili olarak İbn Fâris, kökün asıl anlamının bir şeyi yapmak, yaratmak, bir halden başka bir hale koymak ve dönüştürmek olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, fiilin bir nesneyi veya durumu yeni bir vasfa büründürmek, tayin etmek manasına geldiğini ifade eder; ayetin bağlamında, Cumartesi yasağını çiğneyen İsrailoğullarının çarptırıldıkları o sarsıcı cezanın (maymunlaşmanın/zilletin), tarihte geçip giden sıradan bir olay olmaktan çıkarılıp, ilahi irade tarafından kalıcı bir ibret ve sembole "dönüştürülmesini" anlattığını aktarır.

---

Nekâlen (نكالا)

N-k-l kökünden gelen bu kelimenin etimolojisi hakkında İbn Fâris, asıl anlamın birini alıkoymak, engellemek, ibretlik ceza vermek ve ağır prangalar/zincirler (nekel) manası taşıdığını belirtir. Râgıb el-İsfahânî, nekâl kavramını, bir kişiye işlediği suçtan dolayı verilen ve bunu gören diğer insanları aynı suçu işlemekten alıkoyan, dehşet verici ve caydırıcı örnek ceza olarak tanımlar. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, bu kelimenin teolojik ve sosyolojik boyutuna dikkat çekerek; ilahi cezanın sadece salt bir intikam (retribüsyon) amacı gütmediğini, aksine dönemin ve sonrasının toplumlarına yönelik "pedagojik bir dehşet" ve tarihi bir ihtar/caydırıcılık (nekâl) işlevi görecek şekilde kurgulandığını tahlil eder.

---

Mev'ızaten (موعظة)

V-a-z kökünden türeyen bu kelime ile ilgili olarak İbn Fâris, kökün temel anlamının kalbi yumuşatacak, akıbeti hatırlatacak şekilde iyiliğe çağırmak ve kötülükten sakındırmak olduğunu ifade eder. Râgıb el-İsfahânî, mev'ıza kavramını, insanın iç dünyasında bir ürperti ve uyanış yaratan, onu günahtan çekip itaate sevk eden etkili nasihat ve uyarı olarak tanımlar. Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın semantik yapısında bu kavramın sıradan bir sözlü öğütten ziyade; sarsıcı tarihi felaketlerin veya ilahi müdahalelerin bizzat kendisinin, inanan insanın ahlaki bilincinde şok etkisi yaratan ve onu varoluşsal bir otokontrole (takvaya) iten sessiz ama en güçlü teolojik hitap olduğunu derinlemesine tahlil eder.

---

El-Muttekîn (المتقين)

V-k-y kökünden gelen bu kelimenin etimolojisi üzerine İbn Fâris, asıl anlamın bir şeyi zarardan korumak, ona kalkan olmak ve muhafaza etmek olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, takva kavramını nefsi günahlardan, azaba sebep olacak eylemlerden korumak ve ilahi sınırlara titizlikle riayet etmek olarak tanımlar. Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın ahlaki sistematiğinin zirvesini oluşturan takvanın, salt bir korkudan ziyade, Allah'ın mutlak otoritesi karşısında hissedilen eskatolojik bir saygı ve ahlaki uyanıklık hali olduğunu vurgular. Prof. Dr. Sadık Kılıç, ayetin sonunda spesifik olarak muttekîn kelimesinin seçilmesinin nedensiz olmadığını; zira haddi aşanlara verilen caydırıcı cezanın (nekâl) sıradan kitleler veya nankörler için sadece tarihi/korkutucu bir vaka olarak algılanabileceğini, ancak bu olayın ardındaki ilahi yasayı ve ahlaki mesajı (mev'ıza) yalnızca ruhsal alıcıları açık olan, fıtratını koruma kaygısı güden "takva sahiplerinin" idrak edebileceğini tahlil eder.