Bakara Sûresi, 64. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَۚ فَلَوْلَا فَضْلُ اللّٰهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِر۪ينَ

[Türkçe Transkript]

Śumme tevelleytum min ba’di żâlike felevlâ fadlu(A)llâhi ‘aleykum verahmetuhu lekuntum mine-lḣâsirîn(e)

[Mâtürîdî]

Fakat çok geçmeden sözünüzden döndünüz. Eğer Allah'ın lütuf ve merhameti yetişmeseydi elbette hüsrana uğrayanlardan olurdunuz.

---

Fakat çok geçmeden sözünüzden döndünüz. Yani ahdi kabul ettikten sonra. Bu beyan İsrailoğulları'nın, Hz. Musa'nın ilahi mesajı getirmesinden önce Allah'ın ahdini benimsediklerini göstermektedir. Musa mesajı getirip de ondaki zorluk ve meşakkati görünce onu benimsemeyip içerdiği hüküm ve şeriatlarıyla amel etmemişler, nihayet Tur dağının tepelerine yükseltilmesi suretiyle tehdit edilince kabule mecbur kalmışlardır.

Eğer Allah'ın lütuf ve merhameti yetişmeseydi elbette hüsrana uğrayanlardan olurdunuz. Denildi ki Allah'ın size olan lütfu İslam, merhameti de Kur'an'dır. Yine denildi ki Allah'ın size olan lütfu Muhammed'dir (s.a.). O size de peygamber olarak gönderilmiştir, ta ki uzun zaman Allah elçilerinden mahrum, din ve amelden uzak yaşadıktan sonra sizi bir araya getirip uzlaştırsın ve Allah'ın hak dinine davet etsin. Allah'ın size olan lütfunun bir manası da şöyle olabilir: Cenab-ı Hak atalarınızı cezalandırmayı terkedip Tur dağını üzerlerine yıkmamıştır, aksi takdirde siz üreyip bugüne gelemezdiniz. Bir de şöyle denildi: Allah'ın size olan lütfu, yani O, İsrailoğulları'na Tevrat'ı göndermiş ve onu kabul etmelerini sağlamıştır. Aksi takdirde siz -ey İsrailoğulları- hüsrana uğrayanlardan olurdunuz. Bu yorumların hepsi birbirine yakındır.

[Etimolog]

Tevelleytum (توليتم)

V-l-y kökünden türeyen bu kelime ile ilgili olarak İbn Fâris, kökün asıl anlamının yakınlık, bitişiklik, bir şeye yönelmek veya sırt dönmek (zıt anlamlı kullanımıyla) olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, tevelli eylemini yüz çevirmek, sırtını dönmek ve bir sorumluluktan/görevden kaçınmak olarak tanımlar; ayetin bağlamında İsrailoğullarının Sina Dağı'nın altında, ilahi azabın dehşetiyle kabul ettikleri o ağır ve kesin sözleşmeyi (mîsâkı), tehlike geçer geçmez unutarak ahdi bozmalarını ve itaat makamından uzaklaşmalarını ifade ettiğini aktarır. Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın ahlaki sistematiğinde tevelli kavramının, sadece fiziksel bir uzaklaşma değil, ilahi hakikate ve varoluşsal sözleşmeye karşı gösterilen bilinçli, teolojik bir inkar ve ahlaki bir döneklik durumu olduğunu tahlil eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, mucizevi kurtuluşların ve sarsıcı ilahi uyarıların hemen ardından gelen bu yüz çevirme eyleminin, yerleşik bir nankörlük psikolojisini ve kölelikten kalma kronik bir irade zayıflığını simgelediğini vurgular.

---

Fadlu (فضل)

F-d-l kökünden gelen bu kelimenin etimolojisi hakkında İbn Fâris, asıl anlamın fazlalık, artış ve ihtiyacın/gerekenin ötesinde olan miktar olduğunu ifade eder. Râgıb el-İsfahânî, fadl kavramını verenin üzerine hiçbir zorunluluk (vacip) düşmediği halde, salt kendi lütfu ve cömertliğiyle fazladan yaptığı ikram ve iyilik olarak tanımlar; ayette İsrailoğullarının sözleşmeyi bozmaları neticesinde derhal helak edilmeleri gerekirken, mutlak adaletin ötesine geçen bu ilahi lütfun onların varlıklarını sürdürmelerine imkan tanıdığını belirtir. Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın kavramsal alanında fadl isminin, katı ve şekilci bir karşılıklılık ilkesini (kısas/ceza) aşan, Tanrı'nın kullarına yönelik tek taraflı, karşılıksız ve mutlak özgür iradesine dayalı varoluşsal bir cömertlik tecellisi olduğunu derinlemesine tahlil eder.

---

Rahmetuhû (رحمته)

R-h-m kökünden türeyen kelime ile ilgili olarak İbn Fâris, kökün temel anlamının acımak, şefkat göstermek, incelik ve koruyuculuk olduğunu, anne karnındaki bebeği koruyan yatağa da (rahim) bu koruyucu ve besleyici bağdan dolayı aynı ismin verildiğini belirtir. Râgıb el-İsfahânî, rahmet kelimesinin insan için kullanıldığında kalpteki bir acıma duygusunu (rikkat) ifade ettiğini, ancak Allah için kullanıldığında bu psikolojik durumdan münezzeh olarak, salt nimet verme, koruma ve lütufta bulunma eyleminin kendisi olduğunu aktarır; ayette "fadl" ile birlikte peş peşe zikredilmesinin, ilahi affın ve himayenin katmerli, kuşatıcı doğasını vurguladığını ifade eder. Gabriel Said Reynolds, "fadl ve rahmet" kavramlarının bir arada kullanımının Geç Antik Çağ dini lügatindeki yerine dikkat çekerek; bunun Süryani ve Hristiyan litürjilerindeki "Tanrı'nın lütfu ve merhameti" formülleriyle paralellik gösterdiğini, insanın isyanına (tevelli) karşı Tanrı'nın yegane frenleyici gücünün O'nun sınırsız merhameti olduğu teolojisinin Kur'an tarafından da tahkim edildiğini analiz eder.

---

El-Hâsirîn (الخاسرين)

H-s-r kökünden gelen bu kelimenin etimolojisi üzerine İbn Fâris, asıl anlamın sermayenin azalması, eksilme, ticarette zarar etme ve aldanma olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, hüsran kavramını insanın sahip olduğu sermayeyi kaybetmesi olarak tanımlar; bu kelimenin maddi kayıplar için kullanılabileceği gibi, Kur'an bağlamında insanın aklını, imanını, sağlığını ve ahiretini (cenneti) kaybetmesi gibi en büyük ve geri döndürülemez manevi yıkımlar için de kullanıldığını aktarır. Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın uhrevi ve ahlaki mesajını aktarırken sıkça başvurduğu "ticari metaforların" en önemlilerinden birinin hüsran olduğuna dikkat çekerek; insanın yeryüzündeki varoluşunun, ilahi ahit sermayesiyle yapılan bir ticaret olduğunu, ahdi bozanların (tevelli edenlerin) sadece ilahi bir ödülü kaçırmadıklarını, bizatihi kendi ontolojik sermayelerini tüketerek mutlak bir varoluşsal iflasa sürüklendiklerini tahlil eder. Prof. Dr. Sadık Kılıç, ayetteki "hüsrana uğrayanlardan olurdunuz" uyarısının, ilahi merhamet olmasaydı isyankar insanın kendi eliyle kendi nefsini karanlığa mahkum etmesi ve varlık değerini (eşref-i mahlukat olma vasfını) sıfırlaması şeklindeki ontolojik trajediye işaret ettiğini vurgular.