Abese Sûresi, 21. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

ثُمَّ اَمَاتَهُ فَاَقْبَرَهُۙ

[Türkçe Transkript]

Śumme emâtehu feakberah(u)

[Mâtürîdî]

"Nihayet onun canını aldı ve kabre koydu."

---

Bunun belirtilmesinde de nimetlerin hatırlatılması vardır. Şöyle ki: İnsan öldükten sonra kokuşmaya başlayıp vücudu değişince ona gizleneceği bir yer, insanların göremeyeceği bir mekân hazırladı ki insanlar onu o halde görüp de tiksinmesinler, nefret etmesinler. Bunu başkaları için değil, ölümle değişip, pis ve iğrenç bir hal almaya başladıklarında kendileri için yaptı. Kendileri için hazırlanan o yerde örtülü ve insanlardan ırak olacaklar ve böylece çürümesinden dolayı kimse rahatsızlık duymayacaktır. Allah bu kelâmı ile bunları hatırlattı ki kendisine şükretsinler.

[Etimolog]

Emâtehu (أَمَاتَهُ)

Kök harfleri mîm, vav ve te harfleridir. İbn Fâris, Mu'cem Mekâyîs el-Luga eserinde bu kökün temel anlamının güç ve hareketin kesilmesi, canlılığın sona ermesi ve bir şeyin sönmesi olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât adlı çalışmasında "mevt" (ölüm) kavramının bu bağlamda ruhun bedenden ayrılması ve duyusal algının sona ermesi anlamındaki fiziki ölümü ifade ettiğini açıklar. Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın ontolojik yapısını incelerken "emâte" (öldürdü) fiilinin kullanılmasının, hayatın sonlanmasının tıpkı başlangıcı gibi tesadüfi olmadığını, doğrudan ilahi bir iradenin ve belirlenmiş bir sürenin (ecel) sonucu olduğunu vurguladığını analiz eder. Aisha Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı), yaratılış sürecini anlatan önceki ayetlerle olan dizilime dikkat çekerek, bu eylemin varoluşun kaçınılmaz ve düzenli bir aşaması olarak sunulduğunu, insanın nankörlüğüne karşılık onun ölümlü ve aciz tabiatının hatırlatıldığını tahlil eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin ayetteki bağlamına işaret ederek, biyolojik yaşamın sona erdirilmesinin bizzat Allah'a nispet edilmesinin, ölümün bir yok oluş değil, ilahi bir tasarrufla gerçekleşen bir hal değişimi olduğunu ifade ettiğini aktarır. Prof. Dr. Sadık Kılıç, ölümün varlık hiyerarşisindeki yerini inceleyerek, bu fiilin insanın bu dünyadaki imtihan süresinin dolmasını ve varlığın geri dönüşü olmayan ilahi bir sürece dâhil edilmesini simgelediğini vurgular.

---

Akberahu (أَقْبَرَهُ)

Kök harfleri kaf, be ve ra harfleridir. İbn Fâris, Mu'cem Mekâyîs el-Luga eserinde bu kökün temel anlamının bir şeyi gizlemek, örtmek ve gömmek olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât adlı çalışmasında "kabera" (gömdü) ile "akbera" (kabre koydurdu/mezar sahibi kıldı) arasındaki farka dikkat çeker; "akbera" fiilinin "if'al" babında gelmesinin, Allah'ın insanı şerefli kılıp onun cesedinin hayvanlar gibi açıkta bırakılmamasını, bir mezar içinde muhafaza edilmesini takdir ve emretmesi anlamına geldiğini açıklar. Aisha Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı), bu kelimenin seçilişindeki nezakete vurgu yaparak, insanın öldükten sonra leş gibi terk edilmeyip toprağa verilmesinin ona verilen bir ikram ve değer (tekrim) olduğunu, Kur'an'ın "kabera" yerine "akbera" diyerek bu ilahi lütfu ön plana çıkardığını tahlil eder. Gabriel Said Reynolds, bu kavramın kadim geleneklerdeki defin kültürleriyle ilişkisini inceleyerek, Kur'an'ın ölünün gömülmesini ilahi bir düzenleme ve insanlık onurunun bir parçası olarak sunduğunu ifade eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin ayetteki işlevine işaret ederek, insanın ölümünden sonra cesedinin toprağa verilmesinin ve bir mezar sahibi kılınmasının hem bir fıtrat yasası hem de Allah'ın insana verdiği değerin bir yansıması olduğunu, böylece insanın dünyadaki son yolculuğunun da bir onur dâhilinde gerçekleştiğini ifade ettiğini aktarır. Prof. Dr. Sadık Kılıç, "akbera" eyleminin insanın yeryüzündeki serüveninin bir mezar ile mühürlenmesi olduğunu, bunun insanın hem biyolojik hem de sembolik olarak aslına (toprağa) iadesini temsil ettiğini belirtir.