Abese Sûresi, 18. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

مِنْ اَيِّ شَيْءٍ خَلَقَهُۜ

[Türkçe Transkript]

Min eyyi şey-in ḣalekah(u)

[Mâtürîdî]

18. "(Bir düşünse) Allah onu neden yarattı?"

19. "Bir spermden yarattı da ona şekil verdi."

---

Bir spermden yarattı. Sanki şöyle buyurmuş gibidir: Kuşkusuz inkâr eden kendisinin bir spermden (nutfe) yaratıldığını bilir. Sperm ise cansızdır; ne işitme duyusu ne aklı ne de herhangi bir organı vardır. Sonra Allah Teâlâ lütuf ve ihsanı, hayranlık uyandırıcı hikmeti ile onda görme duyusu takdir etti de gözünü bir defa açmakla en kısa bir süre içinde beş yüz sene yürümekle katedilen gökleri görür hale getirdi. Onda bir akıl takdir etti ki onunla göklerin ve yerin melekûtunu akleder. Ayrıca onda işitme ve görme duyusu ve diğer organları varetti. Hal böyle iken şimdi sen, kudreti bu kadar muazzam olan o yüce zat, öldürdüğü kimseyi yeniden diriltmekten ve bir ândan daha kısa bir sürede ona yeni bir hayat vermekten aciz mi olacaktır? diye düşünürsün? Ya da "min nutfetin halekahû" cümlesinde soru değil de onu nutfeden yarattığının açıklaması olur ve ondan bahsedilmesinde sözünü ettiğimiz faydalar bulunur.

Ona şekil verdi. Yani rablığının işareti ve vahdâniyetinin kanıtı olacak şekilde onu düzene koydu yahut kendi yararı ve çıkarı neyi gerektiriyorsa o şekli verdi. Yahut kısalık uzunluk, çirkinlik güzellik gibi özelliklerden dilediği şekli verdi.

[Etimolog]

Şey (شَيْءٍ)

İbn Fâris, Mu'cem Mekâyîs el-Luga eserinde bu kelimenin kök harflerinin şın, ye ve hemze olduğunu, bir şeyi irade etmek ve istemek anlamına gelen bir kökten türediğini belirtir. Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât adlı eserinde kelimenin, mevcut olan, hakkında bilgi verilebilen ve tasavvur edilebilen her şeyi kapsayan en geniş kapsamlı terim olduğunu açıklar. Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın ontolojik perspektifinde bu kelimenin Allah'ın yaratma iradesine konu olan her türlü tözü ifade ettiğini, bu ayet bağlamında ise "herhangi bir şey" vurgusuyla insanın yaratıldığı maddenin basitliğine dair bir soruyla beraber kullanıldığını analiz eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin burada retorik bir soru formunda yer alarak, insanın hangi değersiz maddeden var edildiğine dikkat çektiğini ve nankörlük eden insanın kibrini kırmayı amaçlayan bir üslup taşıdığını ifade ettiğini aktarır.

---

Halaka (خَلَقَهُ)

Bu kelimenin kök harfleri ha, lam ve kaf harfleridir. İbn Fâris, Mu'cem Mekâyîs el-Luga eserinde kökün iki temel anlamı olduğunu; birincisinin bir şeyi ölçmek ve takdir etmek, ikincisinin ise bir şeyi pürüzsüz hale getirmek olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât çalışmasında "halk" eyleminin Allah'a nispet edildiğinde ya örneği olmayan bir şeyi yoktan var etmek ya da bir şeyi başka bir şeyden belli bir ölçü ve hikmetle inşa etmek anlamına geldiğini, ayette ise insanın bir süreç ve ölçü dâhilinde yaratılmasına (takdir) işaret edildiğini açıklar. Toshihiko Izutsu, bu fiili Allah'ın "Halik" (Yaratıcı) vasfının temel eylemi olarak görür ve Kur'an'ın evren tasavvurunda her şeyin ilahi bir tasarım ürünü olduğunu, bu ayette de insanın bu tasarım içindeki başlangıç noktasına vurgu yapıldığını analiz eder. Aisha Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı), kelimenin soru cümlesiyle başlayan bu pasajda kullanılmasının, muhatabı kendi yaratılışı üzerinde derinlemesine düşünmeye sevk eden edebi bir uyarı niteliği taşıdığını tahlil eder. Prof. Dr. Sadık Kılıç, "halk" kavramının salt bir var etme değil, varlığın her aşamasının bir ölçü ve yasaya (takdir) bağlanması olduğunu, bu ayetin insanın biyolojik oluşumundaki ilahi programı merkeze aldığını vurgular. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, bu fiilin bağlam içindeki işlevinin, insanın çok basit bir asıldan başlayıp mükemmel bir ölçüyle inşa edildiğini hatırlatarak, onun Allah'a karşı sergilediği nankörlüğün yersizliğini ortaya koymak olduğunu aktarır.