Abese Sûresi, 12. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

فَمَنْ شَٓاءَ ذَكَرَهُۢ

[Türkçe Transkript]

Femen şâe żekerah(u)

[Mâtürîdî]

"Dileyen ondan öğüt alır."

---

Anlamın şöyle olması mümkündür: Allah, kimin öğüt almasını dilerse o öğüt alır. Yahut neyi dilerse onu anlatır. Yani öğüt almak için insana imkân verir. Ve hiçbir kimse yapmak istediği fiilini işlemekten ne engellenir, ne de ona mecbur olur. Her kim zıddını tercih etmek ve seçmek, başkasıyla meşgul olmak ve O'nun kitabından yüz çevirmek suretiyle öğüt almayı terk ederse kaybeden kendisi olur. Fiilin gerçek anlamda olması da mümkündür. Yani kim onunla öğüt alırsa o onun için öğüt olur. Dilemeye bağlanarak fiilden kinâye yapılmıştır. Çünkü belirttiğimiz üzere meşîet hep fiil ile birlikte bulunur ve hiç ondan ayrı olmaz. Bu itibarla meşîet belirtilince fiilde belirtmiş olur veya var olmasından önce fiil kastedilerek belirtilir.

[Etimolog]

Şâe (شَاءَ)

Bu kelimenin kök harfleri şın, ye ve hemzedir. İbn Fâris, Mu'cem Mekâyîs el-Luga eserinde bu kökün temel anlamının bir şeyi dilemek, istemek ve irade etmek olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât adlı çalışmasında bu eylemin kökeninde bir şeyi var etme niyeti ve iradesinin (meşiet) yattığını, bu ayetin bağlamında ise insanın kendi hür iradesiyle ilahi mesajı kabul etme veya reddetme seçimini ifade ettiğini kaydeder. Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın anlamsal alanında "meşiet" kavramını incelerken, bu kelimenin insana tanınan varoluşsal seçme özgürlüğünü vurguladığını, hidayetin zorlayıcı bir eylem olmadığını ve ancak bireyin kendi içsel rızası ve yönelimiyle gerçekleşebileceğini analiz eder. Aisha Abdurrahman (Bintü'ş-Şâtı), kelimenin edebi ve psikolojik boyutuna odaklanarak, şart kipindeki bu eylemin tüm ahlaki sorumluluğu doğrudan muhatabın omuzlarına yüklediğini, dileyenin öğüt alacağı vurgusuyla peygamberin üzerindeki psikolojik yükü hafifleten estetik bir üslup sunduğunu tahlil eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin ayetteki işlevine işaret ederek, Kur'an'ın evrensel bir öğüt olduğunu, onu kabul edip etmemenin tamamen kişilerin kendi hür iradelerine ve tercihlerine bırakıldığını, bu nedenle Hz. Peygamber'in inanmayan ve hidayeti dilemeyenler için kendini helak edercesine üzülmesine gerek olmadığını ifade ettiğini aktarır.

---

Zekerahu (ذَكَرَهُ)

Bu kelimenin kök harfleri zel, kef ve ra harfleridir. Sondaki "hu" zamiri "onu" anlamı katan bir ek olmakla birlikte, eylemin aslı "zekera" fiilidir. İbn Fâris, Mu'cem Mekâyîs el-Luga adlı eserinde bu kökün temel anlamının bir şeyi zihinde tutmak, hatırlamak, unutmamak ve dille anmak olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât eserinde kelimenin, önceden bilinen veya fıtratta var olan bir hakikati kalpte ve zihinde canlı tutmak, bu hakikatten pratik bir ders ve öğüt çıkarmak anlamına geldiğini açıklar. Arthur Jeffery, The Foreign Vocabulary of the Qur'an adlı çalışmasında bu kökün Arapça asıllı olduğunu, ancak dini ve ibadi bağlamda ilahi olanı anmak ve öğüt almak anlamındaki özel kullanımının Süryanice ve Aramice dillerindeki benzer dini terimlerin semantik etkisini taşıyabileceğini kaydeder. Toshihiko Izutsu, Kur'an ahlakında bu kavramı incelerken, eylemin gafletin ve duyarsızlığın tam zıddı olduğunu; ilahi mesajı sadece duymayı değil, onu şuurlu bir şekilde içselleştirerek ahlaki bir uyanış ve farkındalık durumuna geçmeyi ifade ettiğini analiz eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin bu ayetteki bağlamına dikkat çekerek, eylemin kişinin kendi hür iradesiyle bir önceki ayette bahsedilen ilahi vahye (tezkira) yönelmesini, o evrensel öğütten kendi nasibini almasını ve bunu hayatına tatbik ederek manevi bir aydınlanma yaşamasını anlattığını aktarır.