A'lâ Sûresi, 15. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّه۪ فَصَلّٰىۜ

[Türkçe Transkript]

Ve żekera-sme rabbihi fesallâ

[Mâtürîdî]

"Ve Rabb'inin adını anıp namaz kılan (kurtuluşa ermiştir)."

---

Muhtemelen buradaki "salat" (الصلاة) kelimesiyle bildik namaz değil her çeşit ibadet kastedilmiştir. Çünkü "salât"; dua, yücelik ve her türlü erdemi içine alan bir isimdir. Zira o ibadetlere götüren unsurları hatırlatır. Onu hatırlamayan ve ondan uzak düşen kimse ibadetlerden mahrum kalır. Yahut bildik namaza yöneliktir. O takdirde Rab ismini öne çıkarmakla namaz kılar demek olur. [§] Bu takdirde kastedilen iftitah tekbiridir. Bu haliyle âyet, İmam Ebû Hanîfe'nin, kişi namaza başlarken Allah Teâlâ'nın isimlerinden hangisini isterse onunla başlayabilir şeklindeki görüşüne delil olur. Öte yandan Rab isminin belirtilmesi "Sebbihi'sme Rabbike'l-a'lâ" (سبح اسم ربك الأعلى) âyetinin tefsiri sırasında sözünü ettiğimiz mânaları hatırda tutmayı gerekli kılar.

[Etimolog]

Zekere (ذَكَرَ)

Kelimenin kökü z-k-r harflerinden oluşmaktadır. İbn Fâris, z-k-r kökünün temel anlamının bir şeyi korumak, hatırda tutmak ve onu sözlü olarak dile getirmek olduğunu, bunun unutkanlığın (nisyan) zıddını ifade ettiğini belirtir. Râgıb el-İsfahânî, zikir kavramını bilginin zihne çağrılması veya dil ile söylenmesi olarak tanımlar; bu ayetin bağlamında eylemin, hem kalpteki içsel bir uyanıklığı hem de dil ile Allah'ın adını anmayı kapsayan bütüncül bir hatırlama fiili olduğunu açıklar. Toshihiko Izutsu, Kur'ani bağlamda zikir fiilini ontolojik bir uyanışın tezahürü olarak inceler; manevi arınmanın ardından gelen bu hatırlama eyleminin, ilahi varlığı insan bilincinin merkezine yerleştirme ve bu farkındalığı sürekli kılma iradesini temsil ettiğini vurgular. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimeyi surenin akışı içinde yeniden analiz ederek, buradaki eylemin içsel arınmanın dışa dönük ve bilişsel bir yansıması olduğunu, kişinin kendi iradesiyle Rabbinin yüceliğini tanıması ve bu mutlak otoriteyi hayatının odak noktası haline getirmesi manasını taşıdığını kaydeder. Prof. Dr. Sadık Kılıç, bu anma eylemini varoluşsal bir yönelim olarak değerlendirir; iç dünyasını temizleyen insanın fıtratıyla yeniden buluşmasının ardından, Rabbinin ismini zikretmesinin bu saf ve doğal duruma dönüşün en somut, bilinçli göstergesi olduğunu ifade eder.

---

İsm (اسْمَ)

Kelimenin kökeni s-m-v ve v-s-m kökleri etrafında şekillenmektedir. İbn Fâris, s-m-v kökünün yükseklik ve yücelik anlamına geldiğini, ismin de nitelendirdiği varlığı yücelterek onu belirgin kıldığını savunur. Râgıb el-İsfahânî, Basra ve Kufe dil ekolleri arasındaki s-m-v (yükseklik) ile v-s-m/simet (işaret, damga) tartışmasını aktarır; bu ayetin bağlamında ismin, Allah'ın zatını işaret eden ve inanan kişinin zikri sırasında bilincinde canlanan ilahi sıfatların tümünü temsil eden bir kavramsal çerçeve işlevi gördüğünü belirtir. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, bu ayetin özel bağlamında Rabbin ismini anmanın sadece dilsel bir telaffuzdan ibaret olmadığını, ismin doğrudan O'nun uluhiyet ve rububiyet (yaratıcılık ve terbiye edicilik) sıfatlarını kapsadığını; dolayısıyla eylemin, kusursuz bir ilahi azamet tasavvurunu zihinde hazır etme ve bu tasavvurla bedensel ibadete hazırlanma süreci olduğunu kaydeder.

---

Rabb (رَبِّ)

Kelimenin kökü r-b-b harflerine dayanmaktadır. İbn Fâris, r-b-b kökünün mülkiyet, koruyup gözetme ve bir şeyi ıslah ederek ideal formuna ulaştırma temel anlamlarına geldiğini belirtir. Râgıb el-İsfahânî, terbiye kavramına dikkat çekerek, Rabbin bir varlığı adım adım en mükemmel seviyesine ulaştıran, rızık veren mutlak terbiye edici olduğunu açıklar. Arthur Jeffery, kelimenin daha geniş Sami dilleri ailesindeki tarihi köklerini inceleyerek, yüce otorite için kullanılan Rabb unvanının Süryanice (Rabba) ve Yahudi Aramicesindeki saygı ve efendilik ifade eden dini kullanımlarla derin bağları olduğunu not eder. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimeyi surenin bu spesifik aşamasında analiz ederek, Rab isminin arınan kimse ile kurulan kişisel ve şefkatli bağı vurguladığını belirtir; kişinin sadece mutlak bir yaratıcıyı değil, kendisini var eden, yönlendiren ve bu manevi arınma sürecinde de terbiye eden Rabbini anmasının varoluşsal teslimiyetin zirvesi olduğunu ifade eder.

---

Sallâ (صَلَّىٰ)

Kelimenin kökü s-l-y harflerinden oluşmaktadır. İbn Fâris, s-l-y kökünün temel anlamının dua etmek, yönelmek ve yakarmak olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, salat kavramının aslen dua ve rahmet talebi anlamına geldiğini, ayet bağlamında ise bu kelimenin arınma ve zikrin ardından gelen, Allah'a kulluğu ifade eden o spesifik ibadeti (namaz) veya genel anlamda bütüncül bir yakarış halini nitelediğini açıklar. Arthur Jeffery, kelimenin etimolojik ve tarihi arka planına inerek, ibadet ve dua anlamındaki salat kelimesinin Arapça köklerden türetilmekten ziyade, Yakın Doğu Yahudi-Hıristiyan litürjisinde dua ve eğilme anlamına gelen Aramice/Süryanice kökenli "slota" kelimesinden doğrudan etkilendiğini ve Kur'an'ın bu yerleşik dini terminolojiyi devraldığını öne sürer. Christoph Luxenberg, salat kelimesinin Süryani-Arami kökeni üzerindeki bu bağlantıyı daha da vurgulayarak, eylemin kökeninde belirli ritüelik ayinlerin, eğilerek yapılan ibadetlerin ve litürjik okumaların bulunduğunu, ayette de Allah'ın isminin anılmasının hemen ardından gelen yapısal ve törensel bir kulluk pratiğini ifade ettiğini belirtir. Toshihiko Izutsu, salat kavramını teslimiyet eyleminin en somutlaşmış hali olarak analiz eder; arınan ve Rabbini zikreden kişinin, bu içsel ve bilişsel sürecini fiziksel bir ibadete dökmesinin, Allah'ın mutlak aşkınlığı karşısında insanın kendi hiçliğini ve kulluğunu bedensel bir formda onaylaması anlamına geldiğini inceler. Prof. Dr. Hidayet Aydar, ayetin bağlamında namaz kılma eylemini, kurtuluşa giden yoldaki nihai pratik adım olarak değerlendirir; zihinsel arınma ve kalbi zikirden sonra gelen bu fiilin, inancın sadece soyut bir düşünce olarak kalmayıp, itaati ispat eden müşahhas ve disiplinli bir davranışa dönüşmesini ifade ettiğini kaydeder.