A'lâ Sûresi, 14. Ayet

[Kur’ân-ı Kerîm]

قَدْ اَفْلَحَ مَنْ تَزَكّٰىۙ

[Türkçe Transkript]

Kad efleha men tezekkâ

[Mâtürîdî]

"Doğrusu arınan kurtuluşa ermiştir"

---

Arınan kurtuluşa ermiştir. Yani kendi özünü temize çıkaracak işler yapan, yahut nefsini arındıracak ameller işleyen. Bunun üzerinde "Veş-şemsi ve duhâhâ” sûresinin tefsiri sırasında "felâh"ın yorumuyla birlikte ayrıca duracağız. İnşallahu Teâlâ!

[Etimolog]

Efleha (أَفْلَحَ)

Kelimenin kökü f-l-h harflerinden oluşmaktadır. İbn Fâris, f-l-h kökünün temel anlamının yarmak, kesmek ve toprağı sürmek olduğunu belirtir; çiftçiye "fellah" denilmesinin sebebinin toprağı yarması olduğunu açıklar. Bu kökten türeyen felah kelimesinin, kişinin zorlukları yarıp geçerek istediği sonuca, başarıya ve refaha ulaşmasını ifade ettiğini aktarır. Râgıb el-İsfahânî, felah kavramını dünyevi ve uhrevi olmak üzere ikiye ayırır; ayetteki kullanımının, insanın ahiretteki nihai hedefine ulaşmasını, kalıcı nimeti elde etmesini ve her türlü kederden kurtularak mutlak kurtuluşa ermesini temsil ettiğini belirtir. Toshihiko Izutsu, Kur'ani semantik ağda felah kelimesinin hüsran (kayıp) kavramının mutlak zıddı olarak konumlandığına dikkat çeker; bunun sadece sıradan bir başarı değil, eskatolojik (ahiret odaklı) bir nihai kurtuluş durumu olduğunu ve insanın varoluşsal gayesine tam olarak ulaşmasını simgelediğini inceler. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, kelimenin kökenindeki tarımsal "toprağı sürme ve işleme" eylemi ile kurtuluş arasındaki ilişkiye vurgu yaparak, ayetteki felahın pasif bir şekilde beklenen bir lütuf olmadığını, kişinin kendi iç dünyasını tıpkı bir toprak gibi işlemesi, emek vermesi ve manevi çaba göstermesi neticesinde elde edilen bir başarı olduğunu kaydeder. Prof. Dr. Sadık Kılıç, bu kavramı ontolojik bir boyutta değerlendirerek, kurtuluşa erme eyleminin insanın yaratılış fıtratıyla yeniden uyum içine girmesi ve varoluşsal potansiyelini ilahi rıza doğrultusunda en üst düzeye çıkarması anlamına geldiğini ifade eder.

---

Tezekkâ (تَزَكَّىٰ)

Kelimenin kökü z-k-y harflerine dayanmaktadır. İbn Fâris, z-k-y kökünün temel anlamının artmak, çoğalmak, bereketlenmek ve temizlenmek olduğunu belirtir. Râgıb el-İsfahânî, tezkiye kavramının insanın inanç ve ahlak bakımından kendini geliştirmesi ve arındırması manasına geldiğini açıklar; ayet bağlamında bu fiilin (tefe'ul babında olmasının da etkisiyle), kişinin kendi özgür iradesi ve aktif çabasıyla kalbini şirkten, günahlardan ve manevi kirlerden temizleme sürecine girmesini ifade ettiğini vurgular. Arthur Jeffery, kelimenin tarihi kökenlerine inerek, z-k-y kökünün Arapça ile birlikte Aramice ve Süryanicede de dini bir terim olarak yaygın kullanıldığını, özellikle Yahudi-Hıristiyan geleneğinde günahlardan arınma, aklanma ve manevi saflığa erişme gibi litürjik anlamlar taşıdığını, Kur'an'daki kullanımının da bu geniş Yakın Doğu dini söz dağarcığıyla derin paralellikler içerdiğini not eder. Toshihiko Izutsu, Kur'an'ın ahlaki kelime dağarcığında bu kavramın, insanın manevi gafletinden uyanıp (tezekkür) ilahi öğüde yönelmesinin pratik ve içsel bir yansıması olduğunu inceler; tezekkâ eyleminin, nefsi karanlıklardan arındırarak ilahi nura açık hale getiren temel varoluşsal bir temizlik hamlesi olduğunu belirtir. Prof. Dr. Hidayet Aydar, bu eylemin psikolojik boyutunu analiz ederek, kişinin kibrini, benlik davasını (istiğna) ve dünyaya olan aşırı bağlılığını terk etmesini; böylece ilahi mesajın yeşerebileceği temiz bir zihinsel ve ruhsal zemin hazırlamasını ifade ettiğini belirtir. Prof. Dr. Mustafa Öztürk, ayette arınma (tezekkâ) fiili ile kurtuluşa erme (efleha) arasındaki doğrudan ilişkiye dikkat çeker; ilahi uyarılara sırt çevirip ateşe mahkum olan bedbahtın (eşkâ) aksine, kendi eksiklikleriyle yüzleşip iç dünyasını kötülüklerden temizleyen kişinin ancak gerçek kurtuluşa ulaşabileceğini kaydeder.